Στα 1870 η οθωμανική διοίκηση της Θεσσαλονίκης πήρε την απόφαση να κατεδαφίσει τμήμα του θαλάσσιου τείχους για να επεκτείνει την πόλη προς την προκυμαία και να δημιουργήσει χώρο για την ανάπτυξή της προς τη θάλασσα. Η πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη, ήθελε να αποτινάξει τον μεσαιωνικό, περίκλειστο χαρακτήρα της και να γίνει μια σύγχρονη μητρόπολη, λοξοκοιτάζοντας προς τη Δύση, χωρίς ωστόσο να απεμπολεί τα ανατολίτικα στοιχεία της.
Η άνοδος του εμπορίου, ο κοσμοπολίτικος αέρας, η πολυπληθής εβραϊκή κοινότητα - οι Εβραίοι αποτελούσαν την εποχή εκείνη το 56% του πληθυσμού-, αλλά και η ακμαία αρμενική, το πολύβουο λιμάνι και οι εργασίες για την κατασκευή ενός σύγχρονου για την εποχή σιδηροδρομικού δικτύου, βοήθησαν ώστε η Θεσσαλονίκη της μπελ επόκ να έχει εντυπωσιακά αρχοντικά στη Συνοικία των Εξοχών, διεθνείς τράπεζες, χρηματιστήριο, πολυτελή ξενοδοχεία.
Ήταν αυτή ακριβώς η εποχή που μια ομάδα εύπορων Θεσσαλονικέων πήραν την απόφαση να ιδρύσουν τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα, για να υποστηρίζουν τους άπορους και ταυτόχρονα να ενισχύουν το ελληνορθόδοξο στοιχείο και την ελληνική εκπαίδευση με απώτερο στόχο τη συνοχή της κοινότητας. «Στο μεταβαλλόμενο και ασταθές οθωμανικό κοινωνικό περιβάλλον, η Αδελφότητα αποτελούσε –όπως και τα άλλα σωματεία– μια μορφή αυτόνομης "κοινωνίας των πολιτών" (civil society) διαφοροποιημένη από τα millet αλλά και από το κράτος, το οποίο την ανεχόταν, αλλά δεν την αναγνώριζε», γράφει στον επετειακό τόμο που κυκλοφορεί με αφορμή τα 155 χρόνια από την ίδρυση της Φιλοπτώχου ο Δρ. Οικονομικής Ιστορίας, Ευάγγελος Χεκίμογλου.
Η Φιλόπτωχος Αδελφότητα αποτέλεσε μαζική πρωτοβουλία σε σχέση με τα πληθυσμιακά δεδομένα της Θεσσαλονίκης, αφού στις δύο πρώτες ιδρυτικού χαρακτήρα συνελεύσεις μετείχαν 192 άτομα και μέσα σε έναν χρόνο έγιναν 577 εγγραφές συνδρομητών και ευεργεών, αριθμός που αντιστοιχούσε περίπου στο ένα τέταρτο των ενήλικων ορθόδοξων Χριστιανών της πόλης. «Ήταν όμως και πρωτοποριακή πρωτοβουλία, διότι ιδρύθηκε και οργανώθηκε για να λειτουργήσει πλησίον της ορθόδοξης κοινότητας αλλά εκτός του θεσμικού της πλαισίου, συνεπώς δεν είχε άμεση εξάρτηση από την Εκκλησία και τους πρόκριτους», αναφέρει ο κ. Χεκίμογλου.
Οι ιδρυτές
Την Κυριακή 5 Δεκεμβρίου 1871 έγινε η πρώτη συνέλευση «πρὸς σύστασιν ἀδελφότητος σκοπὸν ἐχούσης τὴν ὑποστήριξιν ἐνδεῶν καὶ ἀπόρων μελῶν τῆς ἀδελφότητος», στην πραγματικότητα ωστόσο προς υποστήριξη ολόκληρης της χριστιανικής κοινότητας. «Η προσφορά της δεν περιορίστηκε ή δεν εξαντλήθηκε στην υποστήριξη των απόρων. Στα δύσκολα χρόνια του Μακεδονικού Αγώνα δημιούργησε ένα τεράστιο δίκτυο πληροφοριών κι επίσης μόλις λίγα χρόνια μετά την ίδρυσή της περιτοίχισε τα νεκροταφεία της Ευαγγελίστριας στα ανατολικά και της Αγίας Παρασκευής στα δυτικά, δημιουργώντας ένα ανάχωμα στον υφιστάμενο θρησκευτικό και φυλετικό ανταγωνισμό. Την περίοδο 1910-1911 επικούρησε την Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλονίκης και τον τότε Μητροπολίτη Ιωακείμ Σγουρό στην αποπεράτωση του Ιερού Ναού Γρηγορίου του Παλαμά και στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στάθηκε αρωγός στις κυρίες του "Πατριωτικού Συνδέσμου", στη "Φανέλα του Στρατιώτου" και στο τότε συσταθέν τμήμα του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Κι αυτά μόνο στην αρχή γιατί στην πολύχρονη πορεία της, πρόσφερε πολύ πλούσιο έργο» λέει στη Voria, ο σημερινός πρόεδρος της Φιλοπτώχου Αδελφότητας Ανδρών, δικηγόρος, Γιώργος Κωνσταντινίδης.
Σύμφωνα με την έρευνα του κ. Χεκίμογλου, η ιδρυτική συγκέντρωση πραγματοποιήθηκε στην κατοικία του Ν. Γ. Χρυσόπουλου, που πρέπει να ήταν αρκετά μεγάλη ώστε να χωρέσει, αν όχι και τους 138 που υπέγραψαν το πρώτο πρακτικό της ίδρυσης, πάντως αρκετούς από αυτούς - τα διαφορετικά χρώματα μελάνης είναι ένδειξη ότι το πρακτικό εν μέρει υπογράφηκε διά περιφοράς. «Ο Χρυσόπουλος είναι άγνωστος από άλλες σύγχρονες πηγές, όπως και οι λοιποί που εκλέχθηκαν για να συντάξουν τον κανονισμό (Δημήτριος Κατσάλης, Δημήτριος Σιμωνίδης, Αναστάσιος Βεργάδης, Θεόδωρος Γεωργιάδης), απαντούν όμως σε μεταγενέστερες περιόδους της Φιλοπτώχου». Από τα πιο γνωστά πρόσωπα ήταν ο προεστός και μεγαλέμπορας σταφίδας, Δημήτριος Ανδρέα Οικονόμου ή «Μπαλταδώρος», ένας από τους δέκα πλουσιότερους Χριστιανούς με οθωμανική υπηκοότητα, ο Γεώργιος Ζαρκάδης που δραστηριοποιούνταν επιχειρηματικά στη Βλαχία, ο Βασίλειος Παπάζογλου.
«Στον αντίποδα των παραπάνω βρίσκουμε επαγγελματίες, μέλη συντεχνιών, με μεσαία ή και χαμηλά εισοδήματα (πάντως φορολογούμενους και όχι ενδεείς και απόρους), απόδειξη ότι η νέα συσσωμάτωση διέθετε λαϊκό έρεισμα. Εντύπωση κάνει η παρουσία έντεκα «κουντουράδων» (υποδηματοποιών), από διάφορες συνοικίες, ενώ υπέγραψαν και κάποιοι αρτοποιοί. Μια άλλη ομάδα που μπορεί να διακριθεί ανάμεσα στους ιδρυτές της Φιλοπτώχου είναι εκείνοι που επρόκειτο πολύ σύντομα να συμμετάσχουν στη διοίκηση της χριστιανικής κοινότητας. Από την άποψη αυτή, η Φιλόπτωχος αποτέλεσε ένα σχολείο για την εκμάθηση διαδικασιών, όπου όλες οι αποφάσεις λαμβάνονταν με ισοτιμία, με ψηφοφορία και μετά από διαβουλεύσεις. Συνέβαλε έτσι στη διαδικασία μετατροπής της χριστιανικής κοινότητας σε μία δημοκρατικότερη συσσωμάτωση, με την έννοια της μαζικότερης συμμετοχής στις διαδικασίες και της λήψης αποφάσεων με συζήτηση και ψηφοφορία», σημειώνει ο κ. Χεκίμογλου.
Πρώτος πρόεδρος της Φιλοπτώχου Αδελφότητας εκλέχτηκε ο Προκόπιος Παπαδόπουλος, ένας εύπορος ενορίτης της Αγίας Θεοδώρας και του Αγίου Αθανασίου, έμπορος στο επάγγελμα και αντιπρόεδρος ο Αστέριος Ιωαννίδης, που αργότερα ήταν δημογέροντας. Πρόεδρος και μάλιστα για δύο φορές -για μικρό διάστημα το 1873 και στη συνέχεια την περίοδο 1886-1890-, διετέλεσε ο σημαντικός καπνέμπορας, Στέφανος Τάττης, η σύζυγος του οποίου, Καλλιόπη, είχε ενεργό ανάμειξη στη Φιλόπτωχο Αδελφότητα Κυριών, αλλά και ο Περικλής Χατζηλαζάρου (1974-1875) που ασχολούνταν με το εμπόριο δημητριακών και τη σιδηρουργία.
Άλλο ηγετικό στέλεχος της κοινότητας που συμμετείχε στην ίδρυση και τη διοίκηση της Φιλοπτώχου ήταν ο Μερκούριος Χατζή Αναστασίου, αμπατζής (σ.σ. πουλούσε ρούχα από αμπά, ένα χοντρό μάλλινο ύφασμα) στο επάγγελμα, ο έμπορος Χρήστος Ρήγας, ο Αθανάσιος Γεωργίου Βήκας ή Βικόπουλος, ο Βαγγέλης Κωνσταντίνου, ο νομικός, Δημήτριος Ζαχαριάδης, ο Ιωάννης Αυγερινός, βλάχικης καταγωγής, αυστριακός υπήκοος, ίσως ο ισχυρότερος οικονομικά από όλους τους ιδρυτές της Φιλοπτώχου.
Το καταστατικό της ίδρυσης και ο κανονισμός λειτουργίας του σωματείου δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα «Κωνσταντινούπολη», ενώ αντίστοιχη δημοσίευση στην τουρκική γλώσσα έγινε και σε εφημερίδα στην Κωνσταντινούπολη.
Οι φιλόπτωχες κυρίες
Τα έσοδα της Αδελφότητας τον πρώτο χρόνο λειτουργίας της ήταν 46.000 γρόσια. Από αυτά, ποσό 20.000 διατηρήθηκε ως αποθεματικό, 5.000 έμειναν στο ταμείο, «14.000 δόθηκαν σε ελεημοσύνες και παροχές σε φυλακισμένους και τα υπόλοιπα απορροφήθηκαν σε έξοδα για τη λειτουργία του σωματείου, τους φόρους της ακίνητης περιουσίας του και των υποχρεώσεων που είχε αναλάβει έναντι των δωρητριών».
Η Φλόπτωχος Αδελφότητα δεχόταν ως μέλη -όπως μέχρι σήμερα- μόνο άντρες, ωστόσο μία από τις πρώτες δωρεές ήταν από γυναίκα. Η ηλικιωμένη και τυφλή χήρα Μαρία Τσουκαλά, ενορίτισσα στη Νέα Παναγία, ζήτησε να μεταβιβάσει την κατοικία της στη Φιλόπτωχο με τη δέσμευση να της προσφέρουν ως το τέλος της ζωή της στέγη και φαγητό. Το παράδειγμα της Τσουκαλά ακολούθησαν η Άννα Γρηγορίου και η κόρη της Ελένη Χατζηγεωργάκη, επίσης κάτοχοι οικίας στη Νέα Παναγία. «Έτσι η Φιλόπτωχος απέκτησε ακίνητη περιουσία, η οποία γράφτηκε στο όνομα συμβούλων της, αφού ο οθωμανικός νόμος δεν αναγνώριζε σε σωματεία νομική προσωπικότητα. Σε ό,τι αφορά τα οικονομικά δεδομένα, στη διάρκεια του 1872 η Φιλόπτωχος εισέπραξε από συνδρομητές και ευεργέτες περίπου 33.000 γρόσια και άλλα 12.000 από λαχεία, εράνους και δίσκο στην εκκλησία», τονίζει ο κ. Χεκίμογλου.
Για να λάβει κάποιος οικονομική βοήθεια -το μικρότερο ποσό ήταν ένα μετζίτι (20 γρόσια)- τα μέλη της Αδελφότητας έλεγχαν την αίτησή του για να διαπιστώσουν ότι η ανάγκη ήταν πραγματική. Η βοήθεια πήγαινε κυρίως σε γυναίκες, σε ηλικιωμένους, σε ασθενείς, πάντα όμως σε άπορους και αναξιοπαθούντες. Δωρεάν πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους οι γιατροί Μ. Παπαδόπουλος, Ι. Σαμαριναίος και Α. Μαρκεζίνης. Σε άλλες περιπτώσεις η επιτροπή που εξέταζε τις αιτήσεις φρόντισε να ραφτούν πουκάμισα «διὰ τοὺς ἐν ταῖς φυλακαῖς πάσχοντας ἀπόρους ἐκ τῆς γυμνότητος» με «πανί αμερικανικό», το οποίο προμηθεύτηκε από την αγορά.
Ένας αιώνας προσφοράς
«Ο αρχικός στόχος για τη διατήρηση της συνοχής της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Θεσσαλονίκης πολύ γρήγορα ξεπεράστηκε, καθώς η δράση της Φιλοπτώχου γιγαντώθηκε. Έτσι πέρα από το εθνικό και φιλανθρωπικό έργο επεκτάθηκε στην εκπαίδευση, την επιστήμη, τον πολιτισμό, την κοινωνική παρέμβαση», λέει στη Voria, ο κ. Κωνσταντινίδης. Επιπλέον πρόσφερε στον Μακεδονικό Αγώνα (1904-1908) στηρίζοντάς τον με χρήματα, τρόφιμα, ρουχισμό, πληροφορίες και «συνεργάστηκε με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και την ελληνική εκκλησία, ιδιαίτερα στην προώθηση του πατριαρχικού στοιχείου έναντι των βουλγαρικών εξαρχικών πιέσεων».
Εκτός από τον Ναό του Αγίου Παύλου, για την ανέγερση του οποίου δώρισε έκτασή της στην Άνω Πόλη, συνέβαλε στην αποκατάσταση πολλών ναών εντός της πόλης, αλλά και εκτός συνόρων, όπως στην ιστορική μονή του Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, στην εκκλησία των Αγριδίων και των ναών Αγίου Γεωγίου και Αγίου Δημητρίου στην Ίμβρο -το 2013 επαναλειτούργησε μετά από 49 χρόνια, με χορηγία της Φιλοπτώχου του δημοτικό σχολείο των Αγίων Θεοδώρων, γενέτειρα του Οικουμενικού Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίου στην Ίμβρο-, όπως επίσης συνέδραμε στην καταγραφή και ψηφιοποίηση των αρχείων του Οικουμενικού Πατριαρχείου και του Πατριαρχείου Αλεξάνδρειας.
Σημαντικό είναι επίσης το ιεραποστολικό της έργο στην Αφρική, η υλικοτεχνική υποστήριξη νοσοκομείων, η συμβολή της στην ίδρυση του Υπνωτήριου Αστέγων του δήμου Θεσσαλονίκης, ενώ επιπλέον χορηγεί υποτροφίες και διαθέτει δωρεάν στέγη σε άπορους φοιτητές, ενισχύει σχολικές μονάδες και Ειδικά Σχολεία σε όλη την πόλη, αλλά και το Ζωγράφειο Γυμνάσιο-Λύκειο και τη Μεγάλη του Γένους Σχολή στην Κωνσταντινούπολη.
Τα γραφεία και οι άλλοι χώροι της Φιλοπτώχου Αδελφότητας Ανδρών Θεσσαλονίκης στεγάζονται σε πολυώροφο κτήριο στην πλατεία Αγίας Σοφίας, το οποίο αναγέρθηκε σε οικόπεδο που αγοράστηκε το 1924 και τα σχέδια έκανε ο σπουδαίος αρχιτέκτονας Ξενοφών Παιονίδης.
Το ερχόμενο σαββατοκύριακο θα γιορταστούν τα 150 χρόνια λειτουργίας της Φιλοπτώχου Αδελφότητας Ανδρών με μια σειρά εκδηλώσεων τις οποίες θα τιμήσει με την παρουσία του ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος. Το Σάββατο 31 Ιανουαρίου στις 18.00 θα γίνουν στην Αίθουσα Τέχνης της Αδελφότητας τα εγκαίνια της ιστορικής έκθεσης «Φιλόπτωχος Αδελφότης- Η κοινότητα που άλλαξε την πόλη - Προσφορά σε ταραγμένους καιρού (1871-1912)», ενώ η κεντρική εκδήλωση, στην οποία θα παρουσιαστεί και ο Αφιερωματικός Τόμος 150+ ετών, θα γίνει τη Δευτέρα 2 Φεβρουαρίου στις 19.30 στο μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης.
