Σύχναζε στου Τόττη, στο Ντορέ στον Φλόκα την εποχή που το κάπνισμα επιτρεπόταν στους εσωτερικούς χώρους και κάπνιζε αρειμανίως. Το ένα πίσω από το άλλο, όπως ήταν και οι σκέψεις τους. Έτρεχαν και γεννούσαν ιδέες.
Αγάπησε με πάθος την Ελλάδα, τη Μακεδονία, την ιστορία, τις γυναίκες αν και στην πραγματικότητα, όπως είχε εξομολογηθεί στην τελευταία του συνέντευξη στον δημοσιογράφο, Χρήστο Παρίδη, στα μέσα του 1990, -την οποία ωστόσο δεν είδε τυπωμένη γιατί τον πρόλαβε ο θάνατος, μόλις στα 56 του χρόνια- «ερωτεύτηκα δύο φορές στη ζωή μου μέχρι θανάτου. Το ένα ήταν ένα κορίτσι από την Πελοπόννησο και το άλλο ένα κορίτσι από το Μόναχο».
Αγάπησε και τη Θεσσαλονίκη -γεννήθηκε το 1933 ανήμερα της γιορτής του Αγίου Δημητρίου και της απελευθέρωσης της πόλης κι αυτό δεν είναι τυχαίο- την οποία και δεν εγκατέλειψε ποτέ κι ας μην του ανταπέδωσε η πόλη την τιμή που του αρμόζει. Ο Τάκης Κανελλόπουλος δεν έφυγε από εδώ, όσο κι αν οι Σειρήνες της πρωτεύουσας τον καλούσαν. Ίσως γιατί ένιωθε ασφάλεια, ίσως μάλλον γιατί του έδιναν σταθερότητα τα μακεδονικά χώματα.
Μια μικρή προτομή στον αίθριο χώρο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, που στήθηκε με πρωτοβουλία της οικογένειάς του και μια αίθουσα προβολών που φέρει το όνομά του στο Μουσείο Κινηματογράφου, είναι οι μόνες υπενθυμίσεις πλέον πως ο Τάκης Κανελλόπουλος, αυτός ο «ευγενικός λησμονημένος» σκηνοθέτης του ελληνικού κινηματογράφου, ο κινηματογραφιστής-ποιητής άγγιξε στιγμές της μακεδονικής ιστορίας, της ελληνικής ιστορίας, της Θεσσαλονίκης. Της πατρίδας που για εκείνον δεν ήταν παρά ψηφίδες από μαρτυρίες και μνήμες ανθρώπων.
«Στη Θεσσαλονίκη υπήρχαν κάποτε σπουδαίοι άνθρωποι που δεν υπάρχουν πια, και δεν εννοώ μόνο καλλιτέχνες. Άνθρωποι αριστοκράτες, άρχοντες ‒ δεν μιλάω ταξικά, για το κέντρο της πόλης και τους πλούσιους. Μιλώ για την Πάνω Πόλη, την Καλαμαριά, το Ντεπώ, για τον Βαρδάρη. Παντού υπήρχε μια αλήθεια, ένας σεβασμός, μια ευγένεια που δεν υπάρχει πια. Μπορούσες να στηριχτείς σ' έναν φίλο, να έχεις ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις», είχε πει σε εκείνη τη συνέντευξή του, χωρίς πικρία, χωρίς αιχμές, κάνοντας απλώς διαπίστωση.
Είδωλα προγονικής μυσταγωγίας στον «Μακεδονικό Γάμο»
Παρασκευή 23 Σεπτεμβρίου 1960, μια γλυκιά φθινοπωρινή βραδιά στη Θεσσαλονίκη που θρίβει ανθρώπων του σινεμά για την Α΄ Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου -μετέπεια Φεστιβάλ Κινηματογράφου.
Το κομμάτι των ταινιών μικρού μήκους παρακολουθούν λίγοι κριτικοί του σινεμά και παθιασμένοι σινεφίλ. Αυτοί οι λίγοι βγήκαν από την αίθουσα, όπου προβλήθηκε το ντοκιμαντέρ «Μακεδονικός Γάμος».
Μέσα σε 24 λεπτά, ο 26χρονος Τάκης Κανελλόπουλος αναβίωσε στην οθόνη τα ήθη και τα έθιμα ενός παραδοσιακού γάμου στη Δυτική Μακεδονία και συγκεκριμένα στο Βελβεντό Κοζάνης. Στην πραγματικότητα είναι ένα λυρικό ποίημα για τις ρίζες των ανθρώπων σε έναν προαιώνιο, αλλά ήδη χαμένο κόσμο. Μέσα από εικόνες ενός τοπίου σχεδόν απόκοσμου, μουσικές και πολυφωνικά άσματα που φτάνουν στα αφτιά έχοντας διανύσει λες ένα μακρύ ταξίδι από την αρχαιότητα και μια δωρική φωνή για την αφήγηση, το κοινό παρακολουθεί την προετοιμασία ενός γάμου και ταυτόχρονα τον χθόνιο δεσμό του ανθρώπου με τη φύση, του όντος με το περιβάλλον. Η ταινία αυτή υπήρξε ένα κινηματογραφικό ορόσημο και ο καλύτερος τρόπος γνωριμίας με τον Τάκη Κανελλόπουλο, τον δημιουργό που ερχόταν από τη Μακεδονία, μιλούσε για τη Μακεδονία και έσκυβε με σεβασμό το γόνυ στη μακεδονική γη.
Η ταινία απέσπασε το πρώτο βραβείο ταινίας μικρού μήκους στην Α΄ Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου, καθώς και το Α΄ Βραβείο στο Φεστιβάλ Βελιγραδίου το 1961, κυρίως όμως σύστησε τον σκηνοθέτη που ακολούθησε έκτοτε μια ανοδική -αν και σύντομη- πορεία.
«Ο Τάκης ήταν το πρώτο κίνητρο για να ξεκινήσουμε να κάνουμε ταινίες μικρού μήκους», ανέφερε σε συνέντευξή του ο Κώστας Φέρρης.
Ακολούθησε το ντοκιμαντέρ «Θάσος» το 1961, -στο οποίο ο Φέρρης ήταν βοηθός του- που όμως δεν έτυχε ανάλογης απήχησης, απέσπασε ωστόσο ειδικό έπαινο στο Φεστιβάλ Μόσχας το 1961 και το 1962 η φήμη του Κανελλόπουλου εκτοξεύτηκε με την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του, «Ουρανός», μια από τις καλύτερες αντιπολεμικές ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου.
Ο «Ουρανός», έχει ως θέμα μια ομάδα φαντάρων που πολεμούν στα βουνά του ’40, νικούν τους Ιταλούς και… με την έφοδο του Χίτλερ και τη συνθηκολόγηση, παίρνουν συντετριμμένοι τον δρόμο της υποχώρησης και της επιστροφής στα σπίτια τους. Συμμετείχαν οι Αιμιλία Πίττα, Φαίδων Γεωργίτσης, Τάκης Εμμανουήλ, Ελένη Ζαφειρίου, Νίκη Τριανταφυλλίδη. Προβλήθηκε στις Κάννες στις 22 Μαΐου 1963, τη βραδιά της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη και ο Observer την ενέταξε στις 10 καλύτερες ταινίες της χρονιάς.
Με σταθερό συνοδοιπόρο του Κανελλόπουλου τον σεναριογράφο, Γιώργο Κιτσόπουλο, ο «Ουρανός» είχε μια σπουδαία καινοτομία: ο εχθρός ήταν αφηρημένος, απροσδιόριστος, ακαθόριστος.
Κι αφού η Πολιτεία φρόντισε να λογοκρίνει το τέλος της κι ο δημιουργός το δέχτηκε, η ταινία έκανε μεν πάταγο στο κοινό, αλλά η κριτική δεν ήταν η αναμενόμενη και αρκέστηκε μόνο στο Βραβείο Διεύθυνσης Φωτογραφίας στην Γ΄ Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου.
Στο Φεστιβάλ της Νάπολης, ο πρόεδρος της κριτικής επιτροπής, Φεντερίκο Φελίνι, τη χαρακτήρισε «εξαιρετική» και απένειμε στον Μακεδόνα σκηνοθέτη το βραβείο Αργυρής Σειρήνας, ενώ ο Αμερικανός κριτικός, Ρίτσαρντ Ράουντ, έστειλε από το Φεστιβάλ των Καννών την ανταπόκρισή του στον Guardian γράφοντας για «ένα μικρό αριστούργημα μπρεσσονικής λιτότητας».
Το φθινόπωρο του 2023 το 64ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης έκανε ένα αφιέρωμα στον Τάκη Κανελλόπουλο, προβάλλοντας 9 ταινίες μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ του δημιουργού.
Σε ειδική εκδήλωση που έγινε για εκείνον και το έργο του ομιλητής μετά την προβολή της ταινίας «Ουρανός» ήταν ο καθηγητής στο πανεπιστήμιο Κολούμπια, ο διαπρεπής Βρετανός ιστορικός, Μαρκ Μαζάουερ.
«Ο Τάκης Κανελλόπουλος, με μια εκπληκτικά βαθιά διορατικότητα, κατάλαβε ότι η ιστορική περίοδος Οκτώβριος 1940 - Απρίλιος 1941 διαμόρφωσε τα επόμενα 30 χρόνια στην Ελλάδα», είπε ο Μαζάουερ. «Η σχεδόν προφητική του ανάλυση είχε ως κέντρο τους απλούς φαντάρους. Αυτές οι μικρές, απομονωμένες ομάδες μαχητών, παίρνουν στο τέλος της ταινίας τη ζωή τους στα χέρια τους, νιώθοντας εξευτελισμένοι και προδομένοι. Ο δρόμος για το αντάρτικο έχει ήδη ανοίξει», συμπλήρωσε.
Ο Κανελλόπουλος καταξιωμένος πια κινηματογραφιστής συνεχίζει να γυρίζει ταινίες με αφετηρία τη Θεσσαλονίκη, παρότι δεχόταν προτάσεις για να κατέβει στην Αθήνα. Ο καλλιτεχνικός κύκλος τον αποκαλούσε «ο ωραίος Τάκης», εκείνος ωστόσο έκρυβε πάντα μέσα του μια συστολή και μια μεγάλη στενοχώρια, προερχόμενη από το πρόβλημα που του άφησε μια αποκοτιά στα νιάτα του. Κάνοντας σκαλομαρία στο τραμ, έπεσε, τραυματίστηκε σοβαρά και έχασε το μισό του αριστερό πόδι, από το γόνατο και κάτω, με αποτέλεσμα να φορά σε όλη την υπόλοιπη ζωή του ένα ξύλινο, τεχνητό μέλος.
Ακολούθησαν ταινίες που έγιναν λιγότερο γνωστές όπως «Η εκδρομή», «Η παρένθεση», «Το χρονικό μιας Κυριακής, «Το ρομαντικό σημείωμα» και το 1980 γύρισε τη «Σόνια», η οποία βρήκε διανομή μόνο στον κινηματογράφο Ελλήσποντος, στην οδό Αγγελάκη που τότε έπαιζε ταινίες πορνό. «Έκανα ταινίες στις οποίες μίλησα για την πατρίδα, για τον έρωτα, για τη φτώχεια, για τον πόλεμο, για την ελευθερία. Τελείωσα το '81 και σταμάτησα, συνεπής όπως πάντα με τον εαυτό μου. Δεν είχα τίποτε άλλο να πω», είπε στη συνέντευξή του στον Χρήστο Παρίδη.
Ένα ντοκιμαντέρ-δοκίμιο για τον Τάκη
Γέννημα-θρέμμα της Θεσσαλονίκης ο σκηνοθέτης Μάριος Παπαγεωργίου μυήθηκε στον κινηματογράφο από τον φανατικό σινεφίλ πατέρα του και σε ηλικία 14 χρόνων είδε την «Εκδρομή», με τη Λίλη Παπαγιάννη, τον Άγγελο Αντωνόπουλο και τον Κώστα Καραγιώργη. «Θέλω να την δω ξανά όταν μεγαλώσω», ήταν η πρώτη του σκέψη κι όταν ολοκλήρωσε τις κινηματογραφικές του σπουδές σε Ελλάδα και Σκωτία την είδε ξανά αυτή, όπως και όλες τις άλλες.
Τα τελευταία χρόνια μελετά συστηματικά το έργο του Τάκη Κανελλόπουλου για τις ανάγκες ενός ντοκιμαντέρ-δοκιμίου για εκείνον που φέρει τον τίτλο «Ο αποχαιρετισμός των αποδημητικών πουλιών».
«Ο Κανελλόπουλος αγαπούσε τη Θεσσαλονίκη και ήθελε να βγάλει προς τα έξω τη μνήμη μιας πόλης, ως πόλη του κόσμου», λέει ο Μάριος Παπαγεωργίου στη Voria και προσθέτει: «είναι ο πρώτος κινηματογραφιστής που είδε την υπόσταση του ανθρώπου ανάμεσα στη γη και στον ουρανό».
Στο ντοκιμαντέρ μιλούν φίλοι, συνεργάτες και άνθρωποι που γνώρισαν τον Τάκη Κανελλόπουλο. Ένας αφηγητής-ερευνητής στέλνει νοερές επιστολές σε έναν νεκρό και μέσα από την αφήγηση «επιζητά την εμπνευσμένη εικόνα και όχι την περιγραφή ή την εικονογράφηση, συνυφαίνοντας τα έργα και τις ημέρες του Τάκη Κανελλόπουλου με την ιστορία, τον κινηματογράφο και τους τραγικούς ορίζοντες του χρόνου».
Διάρκειας τριών ωρών το ντοκιμαντέρ θα είναι έτοιμο σε δύο χρόνια περίπου -ανάλογα και με τη χρηματοδότηση- και στόχο έχει να συστήσει τον σκηνοθέτη που αποθέωσε στο έργο του τη μακεδονική ενδοχώρα.
Για τον Μάριο Παπαγεωργίου «ο Τάκης Κανελλόπουλος -πολύ πιο πέρα από μια μορφή- συνιστά μια... ύπαρξη του κινηματογράφου».
Και στο ντοκιμαντέρ που ετοιμάζει, με παραγωγό τη View Master Films, «το παλίμψηστο της μητέρας πόλης του Κανελλόπουλου φανερώνεται: Λείψανα και ερείπια των αιώνων, απομεινάρια περασμένων δεκαετιών, όλα συνωστισμένα και καταχωνιασμένα μέσα στο σύγχρονο είδωλο μιας πολιτείας του ταραγμένου κόσμου. Μια πόλης ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση: της Θεσσαλονίκης... Μια πόλη που ο κινηματογραφικός της πολιούχος δεν την αποχωρίστηκε ποτέ - κι ας μην του ανταπέδωσε ποτέ εκείνη συνθήκες καλλιτεχνικής επιβίωσης».
* Η εξωτερική φωτογραφία είναι από τα γυρίσματα της ταινίας «Ουρανός» - Αρχείο Τάκη Χατζόπουλου