Μετρά πάνω από τρεις αιώνες ιστορικής διαδρομής, συνεχούς προσφοράς προς τον ασθενή και τους συνοδούς του και πήρε το όνομά του από τον ευεργέτη του τον Θεαγένη Χαρίση, ο οποίος έδωσε επίσης το όνομά του σε μια παρακείμενη οδό. Στα 1863 ο επιφανής επιχειρηματίας Θεαγένης Χαρίσης αρρώστησε σοβαρά και μετέβη στη Βιέννη για τη θεραπεία του και υποσχέθηκε πως όταν επιστρέψει θα κάνει κάτι μεγάλο για να ενισχύσει τον τομέα της υγείας στη Θεσσαλονίκη. Λίγα χρόνια αργότερα πέθανε και στη διαθήκη του άφησε 75.000 φράγκα για την ανοικοδόμηση του νοσοκομείου «Ελληνικόν» και το προικοδότησε με άλλες 25.000 φράγκα.
Ο δρόμος βέβαια μέχρι την ανέγερση και την πλήρη λειτουργία του Θεαγένειου Αντικαρκινικού Νοσοκομείου θα ήταν ακόμη μακρύς, ενώ η ιστορία του πηγαίνει ακόμη πιο πίσω και σημαδεύεται από μολυσματικές ασθένειες, τη μεγάλη πυρκαγιά του 1890 και μια μεγάλη δωρεά από τον Ανδρέα Συγγρό.
Σύμφωνα με την έρευνα του ιστορικού και μελετητής της Οθωμανικής Ιστορίας, Βασίλη Δημητριάδη αποτελεί τη συνέχεια του Νοσοκομείου της Ελληνικής Κοινότητας, το οποίο τεκμηριωμένα καταγράφεται στα 1740 και είναι το παλαιότερο της Θεσσαλονίκης κι ένα από τα αρχαιότερα της χώρας. Το ίδιο διάστημα στη Θεσσαλονίκη λειτουργεί και ένα μικρότερο νοσοκομείο, έξω από τα ανατολικά τείχη της πόλης, το Πανουκλόσπιτο, που όπως μαρτυρά και το όνομά του αναλάμβανε τη νοσηλεία ασθενών που είχαν προσβληθεί από μολυσματικές ασθένειες. Στα 1781 ο πρόξενος της Βενετίας περιέγραφε τραγικές σκηνές από την επιδημία πανούκλας και ο Βρετανός πρόξενος Olifer τηλεγραφούσε στην πατρίδα του πως 60 άτομα την ημέρα έχαναν τη ζωή τους.
Το Ελληνικόν, που έγινε Θεαγένειο
Οι αδερφοί Χαρίση ήταν γνωστοί έμποροι και επιχειρηματίες της Θεσσαλονίκης, αλλά επιπλέον υπήρξαν σημαντικοί ευεργέτες της πόλης. Ο Δημήτριος Χαρίσης ίδρυσε με σημαντικές δωρεές το Χαρίσειο Γηροκομείο και ο αδερφός του Θεαγένης το Θεαγένειο νοσοκομείο. Ο Θεαγένης Χαρίσης γεννήθηκε μεταξύ των ετών 1806-1810, παντρεύτηκε την Πολυξένη, κόρη του εμπόρου Βολονάκη και έφυγε από τη ζωή σχετικά νέος στα 1863, στη Μασσαλία, από σοβαρή ασθένεια. Ήταν άτεκνος και στη διαθήκη του άφησε 75.000 φράγκα -ποσό πολύ μεγάλο για την εποχή- για την ανέγερση ενός νοσοκομείου, το οποίο προικοδότησε επιπλέον με 25.000 φράγκα, με τον όρο ο τόκος των χρημάτων από αυτό το ποσό να χρησιμοποιείται για τους άπορους της πόλης που χρήζουν νοσοκομειακής περίθαλψης.
Την εποχή εκείνη στη Θεσσαλονίκη λειτουργούσε το Νοσοκομείον της Ελληνικής Κοινότητος, στη συμβολή των οδών Μητροπόλεως και Βογατσικού, στον χώρο όπου στεγάζεται σήμερα η Μητρόπολη. Το κτήριο ήταν άθλιο και οι υποδομές σχεδόν ανύπαρκτες, έτσι οι εκτελεστές της διαθήκης αποφάσισαν να αναγείρουν στη θέση του ένα νέο, σύγχρονο για την εποχή του νοσηλευτικό ίδρυμα.
Σύμφωνα με την έρευνα των γιατρών Θωμά Γερασιμίδη και Χρήστου Παπανικολάου, οι οποίοι κατέγραψαν σε μια εξαιρετική έκδοση της ιστορία όλων των νοσοκομείων της Θεσσαλονίκης, ο θεμέλιος λίθος τέθηκε το 1866, με εντεταλμένο πληρεξούσιο του νοσοκομείου τον γιατρό Ιωάννη Πρασακάκη - με καταγωγή από τη Χίο και σπουδές ιατρικής στην Ελβετία και το Μονπελιέ- (σ.σ. η αδερφή του Θεαγένη Χαρίση, Πουλχερία είχα παντρευτεί τον αδερφό του Ιωάννη Πρασακάκη, Θεόδωρο και είχαν στενές οικογενειακές σχέσεις με τον Αδαμάντιο Κοραή που ήταν στο Παρίσι) και αποπερατώθηκε το 1869.
«Με ρητή επιθυμία του Θεαγένους Χαρίση οριζόταν, ότι 4 από τα κρεβάτια του νοσοκομείου θα ήταν στη διάθεση Αυστριακών υπηκόων. Ο ευεργέτης της ελληνικής κοινότητας θέλησε με τον τρόπο αυτό να ευχαριστήσει την Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία για την προστασία που του παρείχε στις εμπορικές του δραστηριότητες», αναφέρουν οι γιατροί στην έκδοσή τους.
Το νοσοκομείο είχε τον πιο σύγχρονο ιατρικό και νοσηλευτικό εξοπλισμό και ο Ιωάννης Πρασακάκης υπηρέτησε σε αυτό αμισθί για πάνω από 40 χρόνια, ενώ με απόφαση των εκτελεστών της διαθήκης του Χαρίση, πρόεδρος του νοσοκομείου ήταν ο εκάστοτε Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης.
Αρχικά ονομαζόταν Χαρίσειο, προς τιμήν του ευεργέτη, όταν όμως, στα 1899 εγκαινιάστηκε το Χαρίσειο Γηροκομείο, με δωρεά του Δημήτρη Χαρίση, άλλαξε η ονομασία του σε Θεαγένειο Νοσοκομείο. Όλη η οικογένεια βοήθησε οικονομικά γι΄αυτό το ίδρυμαο. Ο Δημήτρης Χαρίσης κατέθεσε στην Εθνική Τράπεζα 160.041 δραχμές, με τον όρο οι τόκοι του ποσού να καλύπτουν τις ανάγκες του ιδρύματος και η Πουλχερία Χαρίση 50.000 γαλλικά φράγκα σε τράπεζα της Μασσαλίας με την επιθυμία να δίνονται τα 2/3 των τόκων στο Θεαγένειο. Αλλά και πολλοί Θεσσαλονικείς, που ήταν στη Ρωσία, σύμφωνα με την έρευνα των Γερασιμίδη και Παπανικολάου, «άφησαν κληροδοτήματα στο θησαυροφυλάκιο της Μόσχας με εντολή οι τόνοι των χρημάτων να αποστέλλονται στη Θεσσαλονίκη και να χρησιμοποιούνται τα 2/3 για τις ανάγκες του νοσοκομείου και το 1/3 για την εκπαίδευση».
Οι φλόγες ενός ρακάδικου που έκαψαν το όνειρο και τη φροντίδα των ασθενών
Κι ύστερα ήρθε μια μεγάλη και καταστροφική πυρκαγιά που έκανε στάχτη τμήμα του κέντρου της Θεσσαλονίκης, μαζί και το Θεαγένειο νοσοκομείο. Ήταν ξημέρωμα της 23ης Αυγούστου 1890 όταν οι πρώτες φλόγες ξεπήδησαν από ένα εβραϊκό ρακάδικο νότια της οδού Εγνατίας, πίσω από το μοναστήρι της Αγίας Θεοδώρας και πήραν γρήγορα εφιαλτικές διαστάσεις. Η περιοχή από την οδό Αγίου Νικολάου (Kastilya Havrasi) ως την οδό Παλαιών Πατρών Γερμανού (Akce Mescid) και από τη θάλασσα ως την Εγνατία, γύρω στο 8% της έκτασης εντός των τειχών της Θεσσαλονίκης, έγινε στάχτη. Περίπου 3.500 σπίτια και καταστήματα κάηκαν και σχεδόν 6.000 οικογένειες έμειναν άστεγες-εκτιμάται πως οι 5.000 ήταν εβραϊκές. Η πυρίκαυστη περιοχή περιλάμβανε τις εβραϊκές συνοικίες Aguda, Aya Sofia, Baru, Kaldirgoc, Leviye, Pulya, τις ελληνικές Νέας Παναγίας και Μητροπολίτη και τις τουρκικές Dabag Hayredding και τμήμα της Akce Mescid.
Το νοσοκομείο καταστράφηκε, μαζί με όλο τον εξοπλισμό του και τα αρχεία τα δικά του, αλλά και της Ελληνικής Κοινότητας, που φυλάσσονταν στο γειτονικό κτήριο του Ελληνικού Προξενείου - σήμερα το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα. Ο τότε Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Σωφρόνιος Χρηστίδης κινητοποιήθηκε τάχιστα και απευθύνθηκε στον σπουδαίο ευεργέτη, τον Ανδρέα Συγγρό, ο οποίος υπήρξε μεγάλος τραπεζίτης και αργότερα πολιτικός. Απευθύνθηκε όμως και στον καλύτερο αρχιτέκτονα, τον Ερνέστ Τσίλερ, ο οποίος ανέλαβε να φτιάξει τα σχέδια. Οι αποζημιώσεις των ασφαλιστικών εταιρειών και το πλήθος των δωρεών βοήθησαν ώστε ένα νέο νοσοκομείο να ανεγερθεί σχεδόν αμέσως, στα 1891-1892 στην περιοχή της Αγίας Τριάδας, όπου βρίσκεται ως σήμερα το Θεαγένειο. Η κατασκευή του ολοκληρώθηκε το 1895 και επρόκειτο για ένα διώροφο κτήριο, άνετο και σύγχρονο για την εποχή του με 34 κλίνες, από τις οποίες οι 4 προορίζονταν για Αυστριακούς υπηκόους.
«Το 1899 το ίδρυμα αναθέτει στον γιατρό Γρηγόριο Γράβαρη τη σύνταξη κανονισμού λειτουργίας του νοσοκομείου και με τη βοήθεια των επίσης γιατρών Αθανάσιου Ρωσσίδη και Θεόδωρου Κωνσταντινίδη συντάσσεται κανονισμός λειτουργίας σύμφωνα με το πνεύμα της διαθήκης του Θεαγένους Χαρίση. Τέθηκε σε ισχύ μετά από έγκριση της εφορίας του νοσοκομείου και το 1901 δημοσιεύεται ο πρώτος απολογισμός», αναφέρουν οι Γερασιμίδης-Παπανικολάου.
Οι προσφορές είναι πολύτιμες και βοηθούν στην επέκταση του ιδρύματος, μάλιστα το 1909 με δωρεά του σημαντικού ευεργέτη με καταγωγή από τη Σιάτιστα Δημητρίου Ιωαννίδη -ιδιοκτήτη του Κόκκινου Πύργου στη Συνοικία των Εξοχών- ανεγέρθηκαν δύο νέα κτήρια, ένα για χειρουργικά περιστατικά με 10 κλίνες κι ένα για μολυσματικά νοσήματα.
Ο Μακεδονικός Αγώνας, οι Αμερικανίδες κυρίες...
Το Θεαγένειο ήταν πολύ σημαντικό νοσηλευτικό ίδρυμα και εξυπηρετούσε κυρίως τις ανάγκες του ελληνικού πληθυσμού της Θεσσαλονίκης, των άπορων και των ηλικιωμένων. Στη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα περιέθαλψε τραυματίες από το μέτωπο, αλλά και τον ίδιο τον καπετάν Άγρα, όταν τραυματίστηκε στο χέρι. Μετά την απελευθέρωση το 1912, η στρατιωτική υγειονομική υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού το επίταξε για τις ανάγκες στρατιωτών και το 1918 λειτουργούσε ως Μαιευτήριο και Παιδιατρική κλινική από ομάδα Αμερικανίδων Κυριών του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού. Με αυτό το καθεστώς λειτουργούσε και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων με την ευθύνη της γιατρού Ruth A. Parmelle μέχρι το 1925 οπότε και επέστρεψε στη γενική του λειτουργία και μάλιστα το 1926 ανακαινίστηκε το Παθολογικό και το Χειρουργικό Τμήμα.
Ο Ελληνικός Στρατός το επίταξε για δεύτερη φορά το 1940, λόγω των αναγκών των πολεμικών επιχειρήσεων και μέσα στον πόλεμο με δωρεά των αδερφών Μοσκώφ ιδρύθηκε παιδιατρική κλινική με 40 κλίνες που ονομάστηκε προς τιμήν τους «Μοσχώβειο Νοσοκομείο Παίδων». Εκεί ξεκίνησε και η λειτουργία της πανεπιστημιακής παιδιατρικής κλινικής, μέχρι το 1955 όταν και μετεγκαταστάθηκε στο ΑΧΕΠΑ.
… και ο Αλέξανδρος Συμεωνίδης που το μετέτρεψε σε αντικαρκινό
Με καταγωγή από την Κομοτηνή, ο Αλέξανδρος Συμεωνίδης (1909-1972) έκανε σπουδές Ιατρικής στο πανεπιστήμιο Αθηνών και μεταπτυχιακές σπουδές στο Βερολίνο και στη Βιέννη. Εργάστηκε σε νοσοκομεία και ερευνητικά κέντρα της Αμερικής και το 1956 εκλέχθηκε καθηγητής στην έδρα Γενικής Παθολογίας και Παθολογικής Ανατομικής στην Ιατρική Σχολή του ΑΠΘ. Με την έλευσή του στη Θεσσαλονίκη συνέλαβε την ιδέα για τη δημιουργία ενός αντικαρκινικού νοσοκομείου, το οποίο θα εξυπηρετούσε τις ανάγκες ασθενών από όλη τη Μακεδονία και τη Θράκη. Κι έτσι το Θεαγένειο από Γενικό Νοσοκομείο μετατράπηκε σε Ειδικό Αντικαρκινικό Νοσοκομείο με επικεφαλής τον Συμεωνίδη.
Ένας μεγάλος έρανος για τον αντικαρκινικό αγώνα βοήθησε ώστε να συγκεντρωθεί ένα τεράστιο ποσό και αποφασίστηκε να γκρεμιστούν τα παλιά κτήρια και να χτιστούν νέα. Τα σχέδια ανέλαβε ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ, Πάτροκλος Καραντινός - ο οποίος σχεδίασε επίσης πολλές από τις πανεπιστημιακές σχολές, αλλά και το κτήριο του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης- και το πρώτο κτίσμα παραδόθηκε στα 1963. Η τότε κυβέρνηση της Δυτικής Γερμανίας δώρισε τον ιατρικό εξοπλισμό για τα ακτινοθεραπευτικά εργαστήρια και το ερευνητικό κέντρο κι από το 1985 το Θεαγένειο είναι ενταγμένο στο ΕΣΥ με την ονομασία Θεαγένειο Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης - λόγω της ιδιαιτερότητάς του αυτής δεν εντάσσεται στο πρόγραμμα των γενικών εφημεριών.
Η ελπίδα έρχεται (και) από εδώ
Σήμερα το Θεαγένειο διαθέτει 365 κλίνες και πρωτοστατεί στην έρευνα και τη θεραπεία όλων των μορφών καρκίνου. Διαθέτει όλες τις ειδικότητες και είναι η έδρα της Ελληνικής Εταιρείας Έρευνας του Καρκίνου, ενώ συνδέεται και συνεργάζεται με την Ευρωπαϊκή Εταιρεία Έρευνας του Καρκίνου (EACR), τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Έρευνας και Θεραπείας του Καρκίνου (EORTC), της Διεθνή Ένωση κατά του Καρκίνου (UICC).
Αποτελεί ένα σημείο αναφοράς για τη μελέτη και την έρευνα κι έναν χώρο ανακούφισης για τους ασθενείς, που όταν διαβαίνουν την πόρτα του ξέρουν πως έχουν να παλέψουν με το θηρίο, με μια ασθένεια που είναι -και δεν είναι- ανίκητη, αλλά η ελπίδα δεν τους αφήνει να λυγίσουν.
* Οι φωτογραφίες προέρχονται από το βιβλίο των Θωμά Γερασιμίδη-Χρήστο Παπανικολάου, «Τα Νοσοκομεία της Θεσσαλονίκης. Παρελθόν, Παρόν και Μέλλον».