Λένε πως οι φωνές των νεκρών δεν σιωπούν ποτέ, φωνάζουν δυνατά και ακούγονται περισσότερο όταν το άδικο τούς χτυπά. Ακούστηκαν, άραγε, οι φωνές αυτές όταν ελληνικές και γερμανικές αρχές εισέβαλαν και κατέστρεψαν το εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής; Το νεκροταφείο έγινε αόρατο παίρνοντας μαζί πολύτιμα στοιχεία για τη μακραίωνη ιστορία της εβραϊκής κοινότητας στην πόλη. Τα κομμάτια αυτά, διασκορπίστηκαν σε ολόκληρη τη Θεσσαλονίκη, ακόμα και στον Λευκό Πύργο μπορεί να τα δει κανείς.
Το νεκροταφείο ήταν μία τεράστια εβραϊκή νεκρόπολη με περισσότερους από 500.000 τάφους, εκτεταμένη σε 350.000 τμ, ίσως η μεγαλύτερη στην Ευρώπη. Εκεί κρατούνταν ζωντανή η παρουσία των Εβραίων που πέρασαν από την πόλη. Στην εβραϊκή θρησκεία, άλλωστε, η εκταφή των νεκρών απαγορεύεται και ο τάφος θεωρείται χώρος ιερός.
Βρισκόταν έξω από τα τείχη της πόλης, στο σημείο που είναι σήμερα το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Στον βορρά συνόρευε με το ελληνικό νεκροταφείο, στον νότο με το μουσουλμανικό ενώ δυτικά εκτεινόταν κατά μήκος των τειχών που συνέδεαν παλαιότερα τον Λευκό Πύργο με την Κιουτσούκ Σελανίκ, τη μικρή Θεσσαλονίκη. Μέχρι το 1922 και παρά τα μεμονωμένα περιστατικά βεβήλωσης, μετά την προσάρτηση της πόλης στην Ελλάδα, ο δήμος δεν είχε πρόβλημα με το νεκροταφείο, καθώς αυτό βρισκόταν έξω από την πόλη.
Ωστόσο, με την έλευση των προσφύγων υπήρξε η ανάγκη να δημιουργηθούν καινούριες συνοικίες ανατολικά για να φιλοξενήσουν τους νέους κατοίκους. Επιπλέον, ο πολεοδόμος Εμπράρ στα σχέδια ανοικοδόμησης της πόλης μετά την πυρκαγιά του 1917 σχεδίαζε πάρκα και την επέκταση του πανεπιστημίου στον χώρο της νεκρόπολης και θεωρούσε ότι για λόγους αισθητικής και δημόσιας υγιεινής έπρεπε να βρεθεί μια ικανοποιητική λύση για τη μεταφορά του νεκροταφείου. Έτσι από το 1925 και μετά η απαλλοτρίωση της μεγάλης αυτής έκτασης αποτέλεσε κύριο αίτημα όλων των δυσαρεστημένων ανεξάρτητα από την προέλευσή τους και το θέμα δηλητηρίαζε τις διακοινοτικές σχέσεις. Το καθεστώς αυτό διατηρήθηκε μέχρι την επιβολή της δικτατορίας του Μεταξά οπότε επήλθε συμφωνία που κατοχυρώθηκε με τον νόμο 890 της 29ης Σεπτεμβρίου 1937.
Όπως λέει η επίκουρη καθηγήτρια του τμήματος Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, Μαρία Καβάλα, «το 1942 η Κοινότητα παρά τον αιφνιδιασμό της συμφώνησε στη μεταφορά του νεκροταφείου, σε μια προσπάθεια να συνεργαστεί και να κατευνάσει τους Γερμανούς. Υπογράφτηκε το σχετικό πρωτόκολλο και ο αρμόδιος των γερμανικών αρχών, Μαξ Μέρτεν, ενημέρωσε τις γερμανικές αρχές σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη καθώς και το Γενικό Διοικητή Μακεδονίας».
Τελικά, όπως λέει η ίδια, τον Δεκέμβριο του 1942 οι γερμανικές αρχές διέταξαν τη μεταφορά του. Η απόφαση όριζε την απαλλοτρίωση της ζώνης που συνόρευε με το πανεπιστήμιο και τη συνοικία των Σαράντα Εκκλησιών. Το υπόλοιπο νεκροταφείο θα παρέμενε άθικτο, ενώ οι τάφοι ηλικίας μικρότερης των 30 ετών δεν θα πειράζονταν. «Στην πράξη τα πράγματα έγιναν τελείως διαφορετικά, με βασική ευθύνη των ελληνικών αρχών που φαίνεται ότι ήταν οι αποκλειστικά υπεύθυνοι για τη συστηματική καταστροφή της εβραϊκής νεκρόπολης. Μπήκαν και ουσιαστικά διέλυσαν τα πάντα», αναφέρει η κ. Καβάλα. Παρότι ο Μέρτεν προσπάθησε να συμβιβάσει τη χριστιανική και την εβραϊκή πλευρά που ζητούσε να προστατευτούν τουλάχιστον οι αρχαίοι τάφοι, αποφασίζοντας να απαλλοτριωθεί το τμήμα της νεκρόπολης που συνόρευε με το πανεπιστήμιο και την κατοικημένη περιοχή και να μην πειραχτεί το υπόλοιπο, οι ελληνικές αρχές διέταξαν την καταστροφή των πάντων.
«Σύντομα τα όποια σχέδια μετεγκατάστασης του νεκροταφείου σε δύο οικόπεδα που είχαν παραχωρηθεί, στην Καλαμαριά και στα βόρεια προάστια, εγκαταλείφθηκαν καθώς άρχισαν να εφαρμόζονται στην πόλη τα φυλετικά μέτρα του νόμου της Νυρεμβέργης», σημειώνει η κ. Καβάλα.
Για την ιστορία, αξίζει να σημειωθεί πως η αρχή είχε γίνει με τα δραματικά γεγονότα που είχαν λάβει χώρα στην πλατεία Ελευθερίας στις 11 Ιουλίου του 1942, το αποκαλούμενο «Μαύρο Σάββατο», όταν περίπου 9.000 Έλληνες άνδρες Εβραίοι ηλικίας 18-45 ετών συγκεντρώθηκαν για να απογραφούν και μετά τα βασανιστήρια και τους εξευτελισμούς που υπέστησαν στάλθηκαν για «καταναγκαστική εργασία». Για την απελευθέρωση των 3.500 ανδρών που στάλθηκαν για «υποχρεωτική εργασία» για την κατασκευή δρόμων, σιδηροδρόμων, αεροδρομίων και την εργασία σε λατομεία σε διαφορετικές περιοχές ο αρμόδιος των γερμανικών αρχών, Μαξ Μέρτεν, αιτήθηκε για λύτρα πέρα από τα 2 δισεκατομμύρια δραχμές σε μετρητά, την καταστροφή μέρος του νεκροταφείου, η αξία του οποίου υπολογιζόταν στο 1,5 δισεκατομμύριο δραχμές.
Οι ταφόπλακες σήμερα είναι παντού: σε τείχη και τοίχους, σε μνημεία, πεζοδρόμια, διασκορπισμένες σε αυλές. Είναι ορατές, αρκεί μόνο να κοιτάξει κανείς. Ζωντανά παραδείγματα, οι πλάκες στο περιτείχισμα του Λευκού Πύργου, στο Βασιλικό Θέατρο, σε εγκαταλελειμμένο σπίτι ανατολικά του γηπέδου «Κλεάνθης Βικελίδης», στο Επταπύργιο και στο τείχος του νέου σιδηροδρομικού σταθμού. Επίσης, χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικά υλικά για διάφορες χρήσεις, όπως για να στηθεί το μικρό κτήριο όπου στέγασε ο Ιστιοπλοϊκός Όμιλος Θεσσαλονίκης το παιδικό του συσσίτιο ή η Σχολή Ιωαννίδη για να κατασκευάσει τουαλέτες στο συσσίτιο των παιδιών ή ακόμη και για να στρωθεί με μάρμαρα η πλατεία του Βασιλικού Θεάτρου που είχε παραχωρηθεί για το νεοϊδρυθέν τότε Κρατικό Θέατρο. Ο δήμος διεξήγαγε δημοπρασίες για τη μεταφορά οπτόπλινθων από το εβραϊκό νεκροταφείο σε εκείνο της Αγίας Φωτεινής.
Η έκθεση
Η συγκρουσιακή ιστορία της καταστροφής του παλαιού εβραϊκού νεκροταφείου Θεσσαλονίκης αποτυπώνεται μέσα από τις συγκλονιστικές φωτογραφικές λήψεις του Μάρτιν Μπαρτζιλάι σε μία έκθεση με τίτλο «Ghost Cemetery | Martin Barzilai» που φιλοξενείται στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης στο πλαίσιο της Thessaloniki PhotoBiennale.
Όπως είχε αναφέρει ο ίδιος, αφορμή για να ξεκινήσει να αναζητεί το αόρατο νεκροταφείο ήταν κάποιες φωτογραφίες τον παππού του, Λέοντα Μπαρτζιλάι, ο οποίος έως τα δεκαεπτά του χρόνια στη Θεσσαλονίκη, σε παιδική ηλικία με έναν θείο του να ποζάρουν δίπλα στον τάφο της αδελφής του στο εβραϊκό νεκροταφείο Θεσσαλονίκης το 1926. Οι ταφόπλακες, γραμμένες στα γαλλικά και στα ladino (ισπανοεβραϊκά), ήταν η αφετηρία ώστε να αναζητήσει τα ίχνη των προγόνων του.
Όπως λέει η επιστημονική υπεύθυνη Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, δρ Ξένια Ελευθερίου, μέσω της φωτογραφικής έκθεσης ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να αναγνωρίσει μέρη που γνωρίζει ήδη και να τα δει με διαφορετική οπτική. «Ο φωτογράφος δίνει έμφαση στα απομεινάρια των κατεστραμμένων ταφόπλακων, οι οποίες τοποθετήθηκαν σε διάφορα σημεία της πόλης και χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό σε μνημεία, κτίρια και πεζοδρόμια. Διαβάζοντας τα κείμενα που συνοδεύουν τις φωτογραφίες ο επισκέπτης θα είναι σε θέση να κατανοήσει το συγκρουσιακό ιστορικό γεγονός της καταστροφής της παλαιάς εβραϊκής νεκρόπολης», σημειώνει.
Και μία γεύση από την έκθεση που θα διαρκέσει ώς τις 10 Δεκεμβρίου:
- Στην πανεπιστημιούπολη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, τον Φεβρουάριο του 2022, η πέτρα που έχει τοποθετηθεί υπό γωνία είναι μια εβραϊκή ταφόπλακα
- Το προστατευτικό προτείχισμα που περιέβαλλε τον Λευκό Πύργο (το έμβλημα της πόλης) καταστράφηκε το 1907. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ο περιβάλλων χώρος πλακοστρώθηκε εκ νέου και εδώ χρησιμοποιήθηκαν εβραϊκές ταφόπλακες. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 το πλακόστρωτο ανακαινίστηκε και οι προϋπάρχουσες εβραϊκές στήλες επαναχρησιμοποιήθηκαν στην ανακατασκευή του προτειχίσματος, κάτι που τις κατέστησε τμήμα του μνημείου
- Όχι μακριά από το Επταπύργιο Θεσσαλονίκης, πίσω από μια περίφραξη, σε έναν περίκλειστο χώρο που διαχειρίζεται η αρχαιολογική υπηρεσία Θεσσαλονίκης, θραύσματα εβραϊκών επιτύμβιων πλακών
- Στην άλλη πλευρά του Επταπυργίου Θεσσαλονίκης, σε ένα πάρκο με ελεύθερη πρόσβαση, βρίσκονται εκτεθειμένα πολυάριθμα θραύσματα επιτύμβιων πλακών
*Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα | Τρίτη | Πέμπτη | Παρασκευή : 9.00-14.00, Τετάρτη: 9.00-14.00 & 17.00-20.00, Κυριακή: 10.00-14.00
Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης
Συνδιοργάνωση: Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, Goethe-Institut Thessaloniki, Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης
**Οι φωτογραφίες παραχωρήθηκαν από το MOMus – Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης. Φωτογραφίες χρησιμοποιήθηκαν και από το άρθρο του Λεόν Σαλτιέλ «Dehumanizing the Dead he Destruction of Τhessaloniki’s Jewish Cemetery in the Light of New Sources» καθώς και από το άρθρο της Μαρίας Καβάλα «Η καταστροφή των Εβραίων της Ελλάδας (1941-1944)»