Το όνομα δεν πρέπει να της δόθηκε τυχαία. Ήταν πρώτη σε όλα. Πρώτη γυναίκα δημοτική σύμβουλος, πρώτη γυναίκα δήμαρχος, που όμως δεν άσκησε ούτε μία μέρα τα καθήκοντά της -ελέω του νόμου-, πρώτη διευθύντρια κλινικής και πρωτοπόρα στην ιατρική επιστήμη και στο γυναικείο κίνημα, αλλά και... «η πρώτη γυναίκα οδηγός», όπως υπερηφανευόταν για χρόνια ο γιος της, γνωστός δημοσιογράφος και κριτικός θεάτρου, Σπύρος Παγιατάκης.
Η Αρίστη Παγιατάκη, μια δυναμική Θεσσαλονικιά, είναι ένα πρόσωπο που αξίζει μια καλύτερη θέση στην ιστορία της πόλης, της αυτοδιοίκησης, της ιατρικής, αλλά και του γυναικείου κινήματος, στο οποίο αφιερώθηκε με πάθος, όταν αποφάσισε να κλείσει για πάντα το κεφάλαιο «πολιτική».
«Ήταν μια γυναίκα πρωτοπόρα σε όλα, μια γυναίκα που έσπασε στεγανά. Στεγανά της εκπαίδευσης, στεγανά της ιατρικής επιστήμης, στεγανά της πολιτικής. Μια γυναίκα που ατρόμητη έμπαινε μπροστά. Από το 1927 που ξεκίνησε να εργάζεται ως γιατρός πνευμονολόγος ήρθε αντιμέτωπη με τη μεγάλη μάστιγα της εποχής, τη φυματίωση. Βασική αιτία θανάτου την εποχή που η Παγιατάκη μπήκε στην ιατρική σε μια Θεσσαλονίκη των καπνεργατών, με χαμηλό βιοτικό επίπεδο, κακές συνθήκες υγιεινής», λέει στη Voria.gr, ο δημοσιογράφος, Βαγγέλης Πλάκας.
Ο Βαγγέλης Πλάκας «γνώρισε» την Αρίστη Παγιατάκη στη διάρκεια ενός ρεπορτάζ, εντυπωσιάστηκε από τη δράση της και έκανε μια μεγάλη έρευνα, το αποτέλεσμα της οποίας είναι το βιβλίο «Αρίστη Παγιατάκη - Η Πρώτη», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μαλλιάρης.
H Αρίστη Ευνουχίδου γεννήθηκε το 1902 στην Αλεξανδρούπολη, αλλά η οικογένειά της μετακόμισε δέκα χρόνια αργότερα στη Θεσσαλονίκη. Φοίτησε σε γυμνάσιο Αρρένων στη Θεσσαλονίκη, καθώς δεν υπήρχε αντίστοιχο θηλέων και ήταν συμμαθήτρια με την Αντιγόνη Τούσα, πρώτη γυναίκα φαρμακοποιό της πόλης και τη Νίκη Οικονόμου, γιατρό-παθολόγο.
Έχοντας από μικρή το σαράκι της εξερεύνησης και θέλοντας να σπάσει τα στερεότυπα, το 1920 αποφάσισε να φύγει για σπουδές στη Γερμανία και να σπουδάσει ιατρική. Αποφοίτησε το 1927 από το πανεπιστήμιο του Βερολίνου και όταν επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη ήταν από τις πρώτες γυναίκες που μπήκαν ως μέλη στον Ιατρικό Σύλλογο της πόλης.
Παντρεύτηκε τον αξιωματικό της χωροφυλακής, Νίκο Παγιατάκη και το ζευγάρι απέκτησε δύο παιδιά.
Εργαζόταν σκληρά ως γιατρός, δίνοντας μάχη με δύσκολες ασθένειες και πενιχρά μέσα και φάρμακα. Βοηθούσε ανήμπορους και φτωχούς και τους πρόσφερε την ιατρική της φροντίδα χωρίς αμοιβή. Η προσφορά της στον άνθρωπό την ανέβασε ένα σκαλοπάτι πιο πάνω και άρχισε να σκέφτεται σοβαρά τη συμμετοχή της στα κοινά.
Οι δημοτικές και κοινοτικές εκλογές του 1951 ήταν οι πρώτες στις οποίες οι γυναίκες είχαν το δικαίωμα του εκλέγεσθαι, ενώ το δικαίωμα του εκλέγειν δεν ήταν καθολικό και αφορούσε μόνο όσες ήταν εγγράμματες και άνω των 30 ετών.
«Η Αρίστη Παγιατάκη ήταν γιατρός. Καλή γιατρός, σπουδαγμένη στο –προπολεμικό– Βερολίνο. Φυματιολόγος σε μια εποχή που η φυματίωση θέριζε ειδικά στη “φτωχομάνα” γεμάτη καπνεργάτες πόλη της. Τότε, λοιπόν, την πρότεινε το –δεξιό– “Λαϊκό Κόμμα” να μπει υποψήφιά του στις Δημοτικές Εκλογές. Παρ’ όλο που ήταν κομματικά ολότελα ανένταχτη, η μητέρα μου δέχτηκε. Το σύστημα ήταν έτσι ώστε δήμαρχος εκλεγόταν αυτός που έπαιρνε τους περισσότερους ψήφους. Και με συντριπτική πλειοψηφία βγήκε η Αρίστη Παγιατάκη. Γιατί; Γιατί την ψήφισαν ακόμα και πολλοί αριστεροί (!!!). Ερχόταν κόσμος και της έλεγε "Παρ’ όλο που δε θα ψηφίζαμε ποτέ Τσαλδάρη, το κάνουμε επειδή είσαστε γνωστή πως δεν παίρνετε λεφτά απ’ όσους έχουν ανάγκη κι ενδιαφέρεστε μ’ ανιδιοτέλεια για τους ασθενείς" … Γι’ αυτό και η εξαίρεση!», ανέφερε στον Βαγγέλη Πλάκα κατά την έρευνά του ο γιος της, Σπύρος Παγιατάκη.
Η Αρίστη Παγιατάκη ήταν υποψήφια με την «Ηνωμένη Εθνική Παράταξη», που δημιουργήθηκε μετά από συμφωνία πέντε κομμάτων: Φιλελευθέρων, Λαϊκού, Λαϊκού Ενωτικού, Δημοκρατικού Σοσιαλιστικού και ΠΑΠ (Πολιτικής Ανεξάρτητης Παράταξης).
Στις δημοτικές εκλογές της 15ης Απριλίου 1951 στον δήμο Θεσσαλονίκης εκτός από τον συνδυασμό της Ηνωμένης Εθνικής Παράταξης «Θεσσαλονίκη», στον οποίο δεν είχε αναδειχθεί προκαταβολικά υποψήφιος δήμαρχος, συμμετείχαν και οι συνδυασμοί «Προοδευτική Δημοκρατική Παράταξις - Μηνάς Πατρίκος», με τη στήριξη της ΕΠΕΚ του Νικόλαου Πλαστήρα και της ΕΛΔ του Ηλία Τσιριμώκου με υποψήφιο Δήμαρχο τον Μηνά Πατρίκιο, και «Δημοκρατική Συνεργασία» από τον χώρο της αριστεράς με υποψήφιο δήμαρχο τον Θεοφύλακτο Θεοφύλακτο.
Η Παγιατάκη ήταν υποψήφια στο Γ΄ διαμέρισμα, στο δυτικό τμήμα της πόλης (ο δήμος Θεσσαλονίκης ήταν χωρισμένος σε τρία εκλογικά διαμερίσματα). Είχε ενεργή συμμετοχή στον προεκλογικό αγώνα της παράταξης με καθημερινές περιοδείες και ομιλίες μαζί με συνυποψηφίους της.
Στις δημοτικές εκλογές επικράτησε η «Ηνωμένη Εθνική Παράταξη» με ποσοστό 48.94% (33.233 ψήφους) και 15 έδρες, ενώ η Παγιατάκη συγκέντρωσε 7.521 σταυρούς και ήρθε πρώτη στο Γ΄ Διαμέρισμα.
«Σε απόλυτο αριθμό ψήφων από τους δημοτικούς συμβούλους τις περισσότερες ψήφους συγκέντρωσε ο Αθανάσιος Καζινάρης, υποψήφιος στο Β΄ διαμέρισμα με 12.699 σταυρούς, ενώ η Αρίστη Παγιατάκη ήρθε πρώτη στο Γ΄ διαμέρισμα συγκεντρώνοντας 7.521 σταυρούς. Όμως, σε αναλογία αριθμού ψηφοφόρων και ψήφων η Αρίστη Παγιατάκη ήρθε στην πρώτη θέση μεταξύ όλων των υποψηφίων (ακολούθησε ο Παντελής Πετρακάκης) και εκλέχθηκε πρώτη με τις περισσότερες αναλογικά ψήφους στο Δημοτικό Συμβούλιο Θεσσαλονίκης», σημειώνει ο Βαγγέλης Πλάκας.
Σύμφωνα με τον ισχύοντα εκλογικό νόμο 1454/50 ο νέος δήμαρχος εκλέγονταν από ειδικό δημαρχαιρεσιακό σώμα το οποίο αποτελούνταν από τα 30 εκλεγμένα μέλη του δημοτικού συμβουλίου και ισάριθμους αναπληρωματικούς και για την εκλογή απαιτούνταν η απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των μελών του σώματος. Η Αρίστη Παγιατάκη ήταν η πρώτη αλλά και η μόνη γυναίκα που εκλέχθηκε στο σώμα.
Ήταν όμως γυναίκα!!!! Το άρθρο 3 του Ν. 959/49 ανέφερε πως «εις τας δημοτικάς και κοινοτικάς εκλογάς ενεργουμένας μέχρι τέλους του 1953,το μεν δικαίωμα του εκλέγειν έχουσιν αι συμπληρώσασαι το 25ον έτος της ηλικίας των, το δε δικαίωμα του εκλέγεσθαι έχουσιν αυταί μόνον διά το αξίωμα του δημοτικού και κοινοτικού συμβούλου».
Οι εσωτερικές διαδικασίες μεταξύ των υποψηφίων δεν έβγαζαν δήμαρχο, τα ποσοστά δεν καλύπτονταν και στο τραπέζι ξανάπεσε το όνομα της Αρίστης Παγιατάκη με το σκεπτικό ότι ο νόμος αποκλείει την εκλογή όχι όμως την ανάθεση των καθηκόντων, καθώς υπήρχε δυστοκία.
«Για το Λαϊκό κόμμα η ανάληψη της δημαρχίας Θεσσαλονίκης από την Αρίστη Παγιατάκη ήταν κορυφαίο ζήτημα, όπως αποτυπώθηκε και στις πολλές και προσωπικές παρεμβάσεις του ίδιου του προέδρου του κόμματος, Κωνσταντίνου Τσαλδάρη. Ο Τσαλδάρης επισκέφτηκε τον υπουργό Εσωτερικών Νίκο Μπακόπουλο, για να του αναπτύξει τα επιχειρήματά του. Του επισήμανε πως είναι ζήτημα τιμής για την κυβέρνηση η εφαρμογή του νόμου και η αποδοχή της ανάληψης των δημαρχιακών καθηκόντων από την Αρίστη Παγιατάκη, πρώτη στις εκλογές, επιχειρηματολογώντας πως η τρίτη ψηφοφορία δεν είναι πλέον εκλογή αλλά αφορά την εφαρμογή του νόμου για την ανάθεση των δημαρχιακών καθηκόντων», αναφέρει ο Βαγγέλης Πλάκας.
Το Υπουργείο Εσωτερικών εξέδωσε ανακοίνωση για την υπόθεση απορρίπτοντας τα επιχειρήματα του Λαϊκού Κόμματος: «Αι προκύψασαι λόγω της ασάφειας του γνωστού περί δημοτικών εκλογών νόμου ιδιόρρυθμοι περιπτώσεις με την εκλογήν του δημάρχου εις Θεσσαλονίκην και Πειραιά εμελετήθησαν επισταμένως υπό της αρμόδιας υπηρεσίας του Υπουργείου Εσωτερικών. Ειδικώς το ζήτημα το αφορών την πρώτην περίπτωσιν δηλαδή τη μη ανάδειξιν ως δημάρχου της κυρίας Παγιατάκη δέον να θεωρηθεί κατά τας απόψεις της εν λόγω υπηρεσίας και του κ. υπουργού των Εσωτερικών ως μη υφιστάμενον».
Στο θέμα παρενέβη και ο πρωθυπουργός Σοφοκλής Βενιζέλος, που συνομιλώντας με δημοσιογράφους εξέφρασε την απορία του για το ότι ο Κωνσταντίνος Τσαλδάρης υποστήριζε ότι δεν εκλέγεται μεν σύμφωνα με τον νόμο δήμαρχος γυναίκα, μπορεί όμως να αναλαμβάνει την άσκηση των καθηκόντων δημάρχου, δηλώσεις τις οποίες χαρακτήρισε «παράδοξες».
Η Αρίστη Παγιατάκη πήγε στον νομάρχη και ζήτησε να της ανατεθούν τα καθήκοντα του δημάρχου ως πρώτη πλειοψηφούσα σύμβουλος. Το αίτημά της δεν έγινε δεκτό ο Στ. Σταματιάδης της απάντησε πως δεν μπορεί να την καλέσει προς ορκωμοσία, καθώς ο νόμος δεν επιτρέπει την εκλογή γυναικών στη θέση και απηύθυνε στον επόμενο σε σειρά δημοτικό σύμβουλο Παντελή Πετρακάκη πρόσκληση για ορκωμοσία.
Η υπόθεση προκάλεσε εκτός από πολιτικές αντιπαραθέσεις και το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης. Ειδικά γυναικών της Θεσσαλονίκης αλλά και γυναικείων οργανώσεων από όλη τη χώρα.
Η Αρίστη Παγιατάκη μπορεί να μην ανέλαβε δήμαρχος, ωστόσο ήταν ιδιαίτερα δραστήρια ως δημοτική σύμβουλος. Επιλέχθηκε και ορίστηκε σε πολλές επιτροπές του Δήμου Θεσσαλονίκης, έδωσε το παρών στις περισσότερες συνεδριάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου έχοντας προτάσεις και παρεμβάσεις και βοήθησε σημαντικά σε κοινωνικά ζητήματα και ζητήματα καθημερινότητας της πόλης.
Ως φυματιολόγος προχώρησε σε προτάσεις και πρωτοβουλίες για την προάσπιση της υγείας του πληθυσμού της πόλης και τη στήριξη των ασθενών. Ανέδειξε τα προβλήματα των καρκινοπαθών και απαίτησε πολλές φορές από το σώμα να εγκρίνει ποσά για να δοθεί ράδιο για τους ασθενείς στα νοσοκομεία. Επίσης υποστήριζε με σθένος την ανέγερση δημαρχιακού μεγάρου -το δημαρχείο ήταν τότε στη συμβολή των οδών Μητροπόλεως και Βενιζέλου- και μετέφερε την εμπειρία της από το δημαρχείο του Όσλο στη Νορβηγία, που κατά τα λεγόμενά της, «ήταν το αξιοπρεπέστερο και αξιολογότερο κτήριο της πόλης».
Παρά την απογοήτευσή της για τη μη εκλογή στη θέση του δημάρχου, έκανε άλμα στην κεντρική πολιτική σκηνή, στις βουλευτικές εκλογές, της 19ης Φεβρουαρίου 1956 και έθεσε υποψηφιότητα στη Θεσσαλονίκη με την Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση (ΕΡΕ), που είχε ιδρύσει λίγες εβδομάδες νωρίτερα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής.
Η Παγιατάκη ήταν η μόνη γυναίκα στο ψηφοδέλτιο Θεσσαλονίκης της ΕΡΕ. Δεν εκλέχθηκε, αλλά κατέγραψε μια σημαντική επίδοση συγκεντρώνοντας 2.906 ψήφους, που την κατέταξαν στη 12η θέση μεταξύ 16 υποψηφίων.
Και έκτοτε αφοσιώθηκε στην κοινωνική προσφορά και στο γυναικείο κίνημα. Έγινε πρόεδρος στο Σοροπτιμιστικό Όμιλο και τον Σύλλογο Επιστημόνων Γυναικών Θεσσαλονίκης, του οποίου υπήρξε ιδρυτικό μέλος όπως και στον Σύνδεσμο Επαγγελματιών Γυναικών.
Η Αρίστη Παγιατάκη πέθανε στις 12 Μαρτίου 1975 σε ηλικία 73 ετών. Η νεκρώσιμος ακολουθία τελέστηκε στον Μητροπολιτικό Ναό Γρηγορίου του Παλαμά, ενώ η ταφή της έγινε στα κοιμητήρια Αναστάσεως του Κυρίου. Με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης, η κηδεία της έγινε δημοσία δαπάνη.