Τον Σεπτέμβριο του 1924 δεκάδες πρόσφυγες και μικρά προσφυγόπουλα κάθονται στο ίδιο τραπέζι σε μία γειτονιά της Καλαμαριάς, στην ανατολική Θεσσαλονίκη, και απολαμβάνουν ένα πιάτο ζεστό και θρεπτικό φαγητό. Μέσα στα επόμενα χρόνια την ευκαρία αυτήν θα έχουν εκατοντάδες άτομα προερχόμενα από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και άλλες προσφυγομάνες περιοχές.
Αν κοιτάξει κανείς καλά πίσω από τα ταλαιπωρημένα πρόσωπα των προσφύγων που εγκατέλειψαν τις πατρογονικές εστίες και σύρθηκαν σε έναν τόπο που κάποιοι τους έβλεπαν με συμπόνια και κατανόηση αλλά αρκετοί τους φώναζαν ξένους, θα μπορέσει να διαβάσει την ευγνωμοσύνη που έτρεφαν για μία ομάδα γυναικών που πάλεψε για να εξασφαλίσει ένα πιάτο φαγητό. Ο λόγος για τον «Προσφυγικό Φοίνικα», ένα ακόμα σωματείο που συστάθηκε για να καλύψει τις ανάγκες σίτησης των ολοένα και περισσότερων προσφύγων που έφταναν στη Θεσσαλονίκη.
Όμως, παρά το γεγονός πως πολλές οργανώσεις και σωματεία ανέλαβαν τη φροντίδα και την αποκατάσταση των εκτοπισμένων, ο «Προσφυγικός Φοίνιξ» είχε μία ιδιότυπη και δυναμική ιστορία και παρουσία καθώς ιδρύθηκε από γυναίκες πρόσφυγες για τους πρόσφυγες. Ο πόνος άλλωστε της εγκατάλειψης του τόπου μόνιμης κατοικίας ήταν ένα συναίσθημα που μοιράζονταν όλοι οι πρόσφυγες, κάθε κοινωνικής βαθμίδας. Έτσι, ορισμένοι πιο επιφανείς και εύποροι πρόσφυγες, και κυρίως γυναίκες, που εκείνη την εποχή απάρτιζαν και την πλειάδα των σωματείων, ανέλαβαν να δώσουν χρήματα, χρόνο και κόπο για να μην αφήσουν κανένα προσφυγάκι νηστικό.
Το σωματείο συστάθηκε κατόπιν εισήγησης της Ελένης Καραϊωσηφίδου, που ήταν η εμπνεύστρια, η συντονίστρια αλλά και η ακούραστη πρόεδρος του «Φοίνικα» για όλα τα χρόνια λειτουργίας του. Από το πρώτο συσσίτιο, 113 πρόσφυγες έφαγαν ένα πιάτο ζεστό φαγητό. Λίγο χρόνια αργότερα, οι κυρίες πρόσφυγες αλλά και αρκετές ντόπιες που είχαν μπει στην προσπάθεια, διένειμαν καθημερινά 1.625 μερίδες σε όσους πρόσφυγες αλά και ντόπιους το είχαν ανάγκη. Μέχρι το 1932 ιδρύθηκαν 34 παραρτήματα μεταξύ των οποίων στην Καλαμαριά, στην Αρετσού και στη Νέα Κρήνη. Η δραστηριότητα αυτή συνεχίστηκε μέχρι το 1939, οπότε και το σωματείο καταργήθηκε από τη δικτατορία του Μεταξά.
Όπως εξηγεί η ιστορικός του ΙΑΠΕ, Ελένη Ιωαννίδου, αλλά και η επίκουρη καθηγήτρια στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών, Μαρία Καβάλα, το σωματείο γυναικών ήταν μία πολύ δραστήρια οργάνωση, που έκανε τη διαφορά στο ζήτημα της κοινωνικής πρόνοιας στη Θεσσαλονίκη. Παρά τις σχετικά ασταθείς κρατικές επιδοτήσεις, η συνεχής επιμονή της Καραϊωσηφίδου αλλά και ακόμα 30-40 γυναικών, κυρίως μεσαίων στρωμάτων, καθιέρωσαν τα συσσίτια ως ένα μόνιμο θεσμό ιδιωτικής πρωτοβουλίας και κοινωνικού προσανατολισμού.
Χάριν στην εμπειρία και στον συντονισμό του Φοίνικα, από το 1930 οργανώθηκαν 36 δημοτικά συσσίτια, εκ τω οποίων 16 σε προσφυγικούς συνοικισμούς. Καθημερινά διένειμαν ακόμα και 35.300 μερίδες ψωμιού και απασχολούσαν έως και 400 γυναίκες.
Καθώς η λειτουργία της σχολής στόχευε στην κοινωνική κινητικότητα και την ενίσχυση ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, διεκόπη το 1936 λόγω της δικτατορίας Μεταξά.
Ο Φοίνικας δεν ήταν ένας απλός φιλανθρωπικός σύλλογος. Η παροχή αλληλεγγύης στόχευε συνειδητά στην ενδυνάμωση των ανθρώπων, ώστε «να δοθούν στην κοινωνία ως χρήσιμα και υγιή άτομα».
Το 1938 ιδρύεται η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή του Φοίνικα, προκειμένου οι μαθήτριες, κυρίως πρόσφυγες, πέρα από τη σίτισή τους, να λάβουν επαγγελματική κατάρτιση και να εξασφαλίσουν αξιοπρεπή συμμετοχή στη ζωή.
Ο Προσφυγικός Φοίνιξ στον «Αγώνα της Γυναίκας» για την κατοχύρωση της ψήφου
Ο Φοίνικας ήταν, άλλωστε, από τις γυναικείες οργανώσεις που συστάθηκαν για να αντιμετωπίσουν τις προσκλήσεις της νέας εποχής με ενεργό συμμετοχή και επαγγελματικό προσαναλοτισμό των γυναικών αλλά και με διεκδίκηση πολιτικής έκφρασης από αυτές.
Μάλιστα, το σωματείο, όπως και αρκετές προσφυγικές οργανώσεις, έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στη θεσμοθέτηση του δικαιώματος της ψήφου των γυναικών στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου καθώς υποστήριζαν το αίτημα για ίσα πολιτικά δικαιώματα ανδρών και γυναικών.
Συγκεκριμένα, το αίτημα αυτό υποστήριξε σθεναρά ο Σύνδεσμος για τα Δικαιώματα της Γυναίκας, που ιδρύθηκε το 1920 από τη μουσικό Αύρα Θεοδωροπούλου. Το 1928 ο Σύνδεσμος, σε συνεργασία με το Εθνικό Συμβούλιο Ελληνίδων και άλλες γυναικείες οργανώσεις, όπως ο Προσφυγικός Φοίνικας, πραγματοποίησε μία μεγάλη ανοιχτή συγκέντρωση για τη διεκδίκηση της νομικής κατοχύρωσης της γυναικείας ψήφου
Επίσης, η συντονίστρια του Φοίνικα ίδρυσε στη Θεσσαλονίκη παράρτημα του συνδέσμου για τα Δικαιώματα της Γυναίκας. Ο σύνδεσμος διακίνησε το περιοδικό «Αγώνας της Γυναίκας». Η φεμινιστική ένωση προσπάθησε να ιδρύσει σχολεία γυναικών, μιας και ο νόμος στερούσε το δικαίωμα ψήφου από τις αναλφάβητες γυναίκες.
*Oι πληροφορίες προέρχονται από το έργο που συνυπέγραψε η ιστορικός του ΙΑΠΕ, Ελένη Ιωαννίδου, με την επίκουρη καθηγήτρια στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών, Μαρία Καβάλα. «Αρωγή και αποκατάσταση των προσφύγων του 1922 στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου. Πτυχές της δράσης των μη κρατικών φορέων», Θεωρητικές αναζητήσεις και εμπειρικές έρευνες, Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης – Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2012.
Οι φωτογραφίες είναι από το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού