Λίγα χρόνια πριν την ένταξη της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος και έναν χρόνο μετά το κίνημα των Νεότουρκων, ανθίζει στην Ελλάδα το πρώτο κύτταρο οργανωμένης συνδικαλιστικής δράσης για την προάσπιση των συμφερόντων των εργατών, ένα κίνημα που θα θέσει τις βάσεις και θα αποτελέσει προάγγελο του εργατικού κινήματος της πόλης, η Φεντερασιόν.
Η Φεντερασιόν θα οργανώσει μερικές από τις πιο μαζικές εργατικές διαδηλώσεις τις πρώτες Πρωτομαγιές του νέου αιώνα, θα δώσει φωνή σε εργάτες που δούλευαν σε συνθήκες εξαθλίωσης αλλά και θα αποτελέσει ένα από τα κύρια συνδικαλιστικά όργανα που θα συμβάλουν μεταξύ άλλων στην ίδρυση του Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδος και μετέπειτα του ΚΚΕ.
Η Φεντερασιόν αποτελούσε το κύριο έρεισμα των εργατών και κυρίως των Εβραίων εργατών της πόλης. Το ίδιο το όνομά της, άλλωστε, απαντάται στα ισπανοεβραϊκά, τη βασική γλώσσα που μιλάνε οι πολλοί σεφαραδίτες Εβραίοι, η εργατική τάξη της πόλης.
Η Φεντερασιόν και η Πρωτομαγιά
Μία πρωτομαγιάτικη απεργία και κινητοποίηση το 1909 θέτει τις βάσεις για τη δημιουργία ενός κινήματος που έμελλε να αλλάξει συλλήβδην τα δεδομένα στην εργατική τάξη της πόλης. Στις 24 Ιουλίου 1909, από τη συνένωση αφενός της Βουλγαρικής Σοσιαλδημοκρατικής Ομάδας, που δρούσε στη Θεσσαλονίκη –τα μέλη της ήταν γνωστά και ως «στενοί», λόγω των επαναστατικών απόψεών τους–, και αφετέρου από την εργατική λέσχη, η οποία είχε δημιουργηθεί από Εβραίους εργάτες σοσιαλιστικών κατευθύνσεων και είχε μετονομαστεί τον Απρίλιο του 1909 σε «Εργατικό Σύνδεσμο Θεσσαλονίκης», ιδρύθηκε η «Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης» (Ασοσιασιόν Οβραδέρα ντε Σαλόνικα), γνωστή και ως Φεντερασιόν.
Το 1910 η Φεντερασιόν οργάνωσε εκδήλωση για την Πρωτομαγιά, στην οποία απήργησαν 12.000 άτομα, ενώ στη διαδήλωση πήραν μέρος 7.000 εργάτες -ανάμεσά τους και ο διάσημος σοσιαλιστής διανοούμενος και ηγετική φυσιογνωμία της Β΄ Σοσιαλιστικής Διεθνούς Κριστιάν Ρακόφσι, ο οποίος μάλιστα έδωσε και διάλεξη στα γραφεία της Φεντερασιόν.
Το 1911 ανήμερα της Πρωτομαγιάς γίνεται μία μεγάλη συγκέντρωση, μία από τις μαζικότερες στην ιστορία της πόλης για τα δεδομένα της εποχής, στην οποία συμμετείχαν χιλιάδες εργάτες και εργάτριες. Όπως σημειώνει μεταγενέστερα ο Ριζοσπάστης, οι ηγέτες τής «Φεντερασιόν» θα γράψουν τα παρακάτω στον γενικό γραμματέα της Σοσιαλιστικής Διεθνούς: «Ένας μεγάλος αριθμός μη συνδικαλισμένων εργατών πήραν μέρος στην κινητοποίηση. Σταμάτησε κάθε δραστηριότητα στην πόλη μας, γεγονός που υποχρέωσε τα περισσότερα αφεντικά να κλείσουν τα μαγαζιά τους και να πάρουν μέρος στη γιορτή σαν παρατηρητές. Όλες οι εθνότητες, από τις οποίες αποτελείται ο πληθυσμός μας, ήταν παρούσες, γεγονός που προκάλεσε μεγάλη αίσθηση».
Έναν χρόνο μετά, το 1912, η Πρωτομαγιά βρήκε και πάλι τους εργάτες της Θεσσαλονίκης στους δρόμους. Πριν την ένταξη της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος, το 60% των εργατών απεργούσε και συμμετείχε σε διαδηλώσεις. Μάλιστα, όπως λέει ο ιστορικός, διδάκτορας του τμήματος Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, Κωνσταντίνος Τζιάρας, η ένταξη σε τέτοιου είδους κινήματος επηρέαζε βαθιά τη στάση των ανθρώπων και την καθημερινότητά τους. Στις συγκεντρώσεις τα άτομα κατεβαίνουν συντεταγμένα, με τα πλακάτ τους και τις κονκάρδες, υπό τους ήχους μουσικής. «Η Φεντερασιόν είχε μεγάλη επίδραση και στην καθημερινή ζωή των εργατών, οι οποίοι οργανώνονταν στις λέσχες τους, συμμετείχαν σε απεργίες και γρήγορα κατάφεραν να έχουν κατακτήσεις στα ωράριά τους, στις σχέσεις εργασίας και στους μισθούς τους», σημείωσε.
Μπορεί το 1913 να απαγορεύτηκε η Πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση της Φεντερασιόν αλλά την επόμενη χρονιά, το 1914, προηγήθηκε μία μεγάλη καπνεργατική απεργία που διήρκησε όλη την Άνοιξη του έτους και μετά από μερικές μέρες αγώνων η εργοδοσία κάνει δεκτά μερικά από τα αιτήματα των απεργών. Όπως πρόσθεσε ο κ. Τζιάρας, το καπνεργατικό κίνημα αναπτύσσεται συνήθως την Άνοιξη, καθώς τότε αποφασίζονταν οι όροι με τους οποίους θα εργάζονταν την υπόλοιπη χρονιά. Με την απεργία αυτή η Φεντερασιόν κατάφερε να εντάξει όλο τον καπνεργατικό κλάδο που δεν είναι μόνο στη Θεσσαλονίκη, αλλά στην Καβάλα και στη Δράμα, και να εντάξει τους Έλληνες εργάτες. Τότε ήταν που έλαβε και τα πολυεθνικά χαρακτηριστικά η οργάνωση.
Όπως λέει στη Voria.gr η επίκουρη καθηγήτρια του τμήματος Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ, Μαρία Καβάλα, η δυναμική της Φεντερασιόν συνιστάται στο γεγονός πως κύριο πρόταγμα ήταν η διεκδίκηση των δικαιωμάτων των εργατών με τη συμμετοχή εκτός των ανδρών, γυναικών αλλά και νεότερων ατόμων, της Σοσιαλιστικής Νεολαίας.
Ένας άνδρας που συνέδεσε το όνομά του με τη Φεντερασιόν
Η Φεντερασιόν έχει συνδεθεί άρρηκτα με το όνομα του Εβραίου συνδικαλιστή, δημοσιογράφου και πολιτικού, Αβραάμ Μπεναρόγια. Ο Μπερναρόγια υπήρξε ένας από τους πρώτους εκπροσώπους του σοσιαλιστικού κινήματος στον ελλαδικό χώρο. Ο Αβραάμ Μπερναρόγια με το που έφθασε στη Θεσσαλονίκη από τη Βουλγαρία το 1908 άρχισε να εργάζεται σε καπναποθήκες και αναμείχθηκε ενεργά σε όλες τις εκδηλώσεις και δραστηριότητες της εκεί ισραηλιτικής κοινότητας. Μάλιστα, μαζί με τον Γιονάς Αρδίτι υπήρξαν οι πρώτοι πολιτικοί εξόριστοι που στέλνονται στη Νάξο.
Ο Μπεναρόγια ανέλαβε πλούσια συνδικαλιστική και εκδοτική δραστηριότητα, δημιουργώντας τη «Τζορνάλ ντε Λαβοραδόρ» (Εφημερίδα του Εργάτη) (1909-1911) αλλά και τη «Solidaridad Obradera» (Εργατική αλληλεγγύη), που εκδίδονταν σε τέσσερις γλώσσες: ισπανοεβραϊκή, ελληνική, βουλγαρική και τουρκική. Η «Εργατική Αλληλεγγύη» εκείνη την περίοδο φτάνει τιράζ έως και 3.000 φύλλα και γίνεται η εφημερίδα με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία στην πόλη. O ίδιος θα εκδώσει το 1915 το «Avanti» που στον Μεσοπόλεμο θα είναι το εβραιόφωνο δημοσιογραφικό όργανο του κομουνιστικού κόμματος. Στην κατοχή θα πάει στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, θα επιστρέψει στη Θεσσαλονίκη και μετά θα εγκατασταθεί στο Ισραήλ.
Το 1910, η Φεντερασιόν επηρέαζε το ισραηλιτικό σωματείο των καπνεργατών με 1.000 μέλη, το ισραηλιτικό σωματείο των εμποροϋπαλλήλων με 30-50 μέλη (σε ένα σύνολο 500 συνδικαλισμένων του κλάδου), το ισραηλιτικό σωματείο των εργατών σιγαροχάρτων (δηλαδή τσιγάρων) «Λουξ» με 500 μέλη και της εταιρείας «Αβενίρ» με 100 μέλη. Επίσης, επηρέαζε τα βουλγαρικά σωματεία των τυπογράφων με 23 μέλη, των υποδηματεργατών με 30 μέλη, των χαλκουργών με 20 μέλη και των ραπτεργατών με 20 μέλη. Τέλος, επηρέαζε και τα μεικτά σωματεία, όπου είχε 40 μέλη από τους 300 εργάτες της μεταλλουργίας, 30 μέλη από τους 300 λευκοσιδηρουργούς, 50 υφαντουργούς και 40 λατόμους.
Μάλιστα, στο πρώτο άρθρο του Καταστατικού της οργάνωσης δηλωνόταν «η Σοσιαλιστική ΕργατικήΟμοσπονδία σκοπόν έχει να οργανώσει το προλεταριάτο (δια την) πάλην των τάξεων και να βοηθή στον δρόμο της χειραφετήσεώς του δια να δυνηθή να πραγματοποιήση τας αρχάς του Σοσιαλισμού, αι οποίαι ψηφίστηκαν κατά τα τελευταία Διεθνή Σοσιαλιστικά Συνέδρια...».
Η Θεσσαλονίκη ένα πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη τέτοιων κινημάτων
Από τα τέλη του 19ου αιώνα η πόλη αυξάνει πολύ τον πληθυσμό της, αναπτύσσεται οικονομικά και δέχεται όλο και περισσότερο εργατικό δυναμικό. Σε αυτό συνεπικουρεί και η εποχή της ευρύτερης παγκοσμιοποίησης του καπιταλισμού που συνδέεται ακόμα και με τον εμφύλιο πόλεμο στην Αμερική, καθώς λόγω της καταστροφής των γεωργικών καλλιεργειών αναζητούνται νέοι τόποι για να γίνουν καλλιέργειες καπνού και βαμβακιού. Όμως, η Θεσσαλονίκη, η δεύτερη μεγαλύτερη βιομηχανική πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, έχει πολλά εργατικά χέρια τα οποία εργάζονται σε άθλιες συνθήκες. «Αυτός ο πλούτος βασίζεται σε εντατική εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης της πόλης, δεν υπάρχει καμία νομοθεσία και κανένα ωράριο, ενώ υπάρχει μεγάλη γυναικεία και παιδική εργασία», σχολιάζει ο κ. Τζιάρας. «Σε μεγάλη κλίμακα οι εργάτες είναι Εβραίοι -ειδικά στην καπνεργασία-, κάποιοι μουσουλμάνοι, Βούλγαροι, αλλά και από άλλες περιοχές των περιχώρων, ενώ σημαντικό ρόλο έπαιξε η ανάπτυξη του κινήματος των Νεότουρκων, το 1908, που δημιουργεί τη δυνατότητα να γίνουν πολλές οργανώσεις και σύλλογοι στην πόλη», πρόσθεσε ο ίδιος. Σημαντικό είναι να σημειωθεί πως οι Εβραίοι έχουν μεγάλη παράδοση στις εργατικές οργανώσεις.
Αρκετά σημαντική ήταν και η πολιτιστική δράση της Φεντερασιόν, καθώς είχε συστήσει θεατρικό τμήμα με την επωνυμία «Ισραηλιτικός Ερασιτεχνικός Δραματικός Όμιλος». Το πρώτο θεατρικό έργο που ανέβασε ήταν το έργο του Οκτάβ Μιρμπώ «Οι κακοί ποιμένες», στις 14 Μαρτίου 1913, ενώ μετά την πυρκαγιά του 1917 ανεβάζει την κωμωδία του Ζωρζ Κουρτελίν «Ο σοβαρός πελάτης» (1917).
Στις 9 Δεκεμβρίου του 1918 η Κεντρική Επιτροπή του ΣΕΚΕ ειδοποίησε πως πλέον στο Διεθνές Σοσιαλιστικό Γραφείο η Φεντερασιόν της Θεσσαλονίκης εκπροσωπείτο από το νέο κόμμα του ΣΕΚΕ, που το 1923 θα γίνει το ΚΚΕ. Με την κήρυξη του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου, η «Φεντερασιόν» όπως και άλλες σοσιαλιστικές ομάδες συγκροτούν ογκώδεις διαδηλώσεις στη Θεσσαλονίκη με συνθήματα: «Κάτω ο πόλεμος - Ζήτω ο σοσιαλισμός». Καθοριστικός είναι ο ρόλος της «Φεντερασιόν» και για τη δημιουργία του Εργατικού Κέντρου Θεσσαλονίκης και της ΓΣΕΕ.
*Ορισμένες πληροφορίες προέρχονται από το σύγγραμμα «Η καταστροφή των Εβραίων της Ελλάδας (1941-1944)» της επίκουρης καθηγήτριας του τμήματος Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ, Μαρίας Καβάλα, αλλά και από το βιβλίο του Αντώνη Λιάκου «Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης (Φεντερασιόν) και η Σοσιαλιστική Νεολαία», ενώ οι φωτογραφίες από τη σελίδα «Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης»/Facebook και από το αρχείο του Ριζοσπάστη