Η Βελήκω Τράικου ένα όμορφο και δυναμικό κορίτσι από το Γραδεμπόρι -σημερινός Πεντάλοφος- της Θεσσαλονίκης τράβηξε την προσοχή του Ίωνα Δραγούμη, κάπου στις αρχές του 1900 και την έχρισε... κατάσκοπο. Ο Δραγούμης ήταν την εποχή εκείνη πρόξενος στη Θεσσαλονίκη και μεταξύ των διαπραγματευτών για την παράδοση της πόλης το 1912 στον ελληνικό στρατό. Η Βελήκω φοίτησε στο Ανώτατο Παρθεναγωγείο Θεσσαλονίκης και ξεχώριζε για τη σπιρτάδα, την ευφυία, την ομορφιά, το ταλέντο της να υποκρίνεται άλλοτε την τρελή Βουλγάρα, άλλοτε τη ντροπαλή Τουρκάλα και άλλοτε την Αρμένισσα ερμηνεύτρια.
Κέρδισε έτσι την εμπιστοσύνη εχθρών και φίλων και μπορούσε να συλλέγει πληροφορίες και να τις στέλνει στις ελληνικές αρχές, αλλά και στα προξενεία της Καστοριάς και Μοναστηρίου. Όχι για πολύ όμως, καθώς οι Βούλγαροι την ανακάλυψαν και διέταξαν τη σύλληψή της. Λέγεται πως στην προσπάθειά τους να τη συλλάβουν εντόπισαν και σκότωσαν μια κοπέλα με το ίδιο όνομα. Η Βελήκω συνελήφθη στις 28 Αυγούστου του 1904 στα 21 της χρόνια και εκτελέστηκε. Το όνομά της αναγράφεται στο Μνημείο των Μακεδονομάχων που βρίσκεται στο κέντρο του Κοιμητηρίου της Ευαγγελίστριας, το παλαιότερο διατηρημένο νεκροταφείο στη Θεσσαλονίκη.
Η σφαγή των προξένων, ευεργέτες, δήμαρχοι και άλλες διηγήσεις
Το κοιμητήριο της Ευαγγελίστριας ιδρύθηκε το 1875 με εκχώρηση από την Ελληνική Ορθόδοξη Κοινότητα Θεσσαλονίκης των δικαιωμάτων της περιοχής στη Φιλόπτωχο Αδελφότητα Ανδρών. Η σύμβαση παραχώρησης προέβλεπε πως στον χώρο θα δημιουργηθεί ένα σύγχρονο -για την εποχή του- νεκροταφείο. Για χρόνια πολλά αποτελούσε το κοιμητήριο της πόλης, ώσπου το 1970 διακόπηκαν οι ταφές, λόγω στενότητας και κορεσμού.
Οι 3 Μοίρες του Άμποτ: Οι Άμποτ ήταν μια ορθόδοξη αγγλική οικογένεια, από τις ισχυρότερες της Θεσσαλονίκης τον περασμένο αιώνα. Η πολυδαίδαλη και πολυπληθής οικογένεια κυριάρχησε στο εμπόριο της πόλης, ενώ διακρίνονταν και για τις πολύ καλές σχέσεις που διατηρούσε με την Υψηλή Πύλη. Ο πρώτος Άμποτ που ήρθε στη Θεσσαλονίκη ήταν ο Βαρθολομαίος Έντουαρτ, ιδρυτής της English Levant Company. Έφτασε το 1771 στην πόλη με τη Σμυρνιά σύζυγό του και απέκτησαν πολλά παιδιά. Ένα από αυτά, ο Ρόμπερτ Άμποτ -άγνωστο για ποιον λόγο τον φώναζαν Μπάμπη- παντρεύτηκε την Αικατερίνη Ηρακλείδη και απέκτησαν 4 παιδιά. Ο δευτερότοκος Ερρίκος Άμποτ παντρεύτηκε το 1867 την Άννα Καραθεοδωρή, ετεροθαλή αδελφή του πρέσβη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις Βρυξέλλες, Στέφανου Καραθεοδωρή, πατέρα του μεγάλου μαθηματικού Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή.
Επιχειρηματίας και μέλος της ελίτ της Θεσσαλονίκης ο Ερρίκος Άμποτ υπήρξε πρόξενος της Γερμανίας στην πόλη και θύμα άγριας δολοφονίας τον Μάιο του 1876. Το γεγονός αυτό που έχει μείνει γνωστό στην ιστορία ως «Η σφαγή των προξένων» και αφορά σε περιστατικό εξισλαμισμού νεαρής Βουλγάρας, το οποίο έφερε μεγάλη αναταραχή. Οι συμπλοκές μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων κορυφώνονται στις 6 Μαΐου στο Σαατλί Τζαμί -το οποίο καταστράφηκε από την πυρκαγιά του 1917- και επί τόπου σπεύδουν οι πρόξενοι της Γερμανίας Ερρίκος Άμποτ 34 χρόνων και της Γαλλίας Ζιλ Μπουλέν 39 χρόνων -ο τελευταίος είχε παντρευτεί την Μαίρη Άμποτ, αδερφή του Ερρίκου. Στόχος τους να ηρεμήσουν τα πνεύματα, αλλά ο όχλος που τους εντοπίζει, τους συλλαμβάνει, τους λιντσάρει και τους δολοφονεί άγρια με μαχαίρια, ραβδιά και σιδερόβεργες. Ο Ερρίκος Άμποτ κηδεύτηκε στη Θεσσαλονίκη και ο εντυπωσιακός τάφος που ίδιου και άλλων μελών της οικογένειάς του βρίσκονται στην καρδιά του κοιμητήριου της Ευαγγελίστριας. Η σύζυγός του, Άννα, έστησε ένα περίτεχνο μνημείο με την παράσταση του χρόνου και τις τρεις Μοίρες.
Το σιντριβάνι του 1878: Στη βόρεια πλευρά του νεκροταφείου βρίσκεται -εγκαταλειμμένο πια- ένα σιντριβάνι. Χρονολογείται στα 1878 και θεωρείται από τα παλαιότερα κτίσματα του κοιμητηρίου. Μάλιστα πίσω από αυτό έχουν ανασκαφεί τάφοι της βυζαντινής περιόδου, καθώς και ένα ψηφιδωτό.
Και ο Γκαουντί; Στη δυτική πλευρά του νεκροταφείου βλέπει κανείς έναν πέτρινο οικογενειακό τάφο, για τον οποίο η έρευνα δεν απέδωσε τα αναμενόμενα, δεν είναι γνωστή η ιστορία του, ωστόσο η αρχιτεκτονική του θυμίζει το έργο του Αντόνι Γκαουντί, ο οποίος έχει κοσμίσει με μερικά εντυπωσιακά έργα που αποτελούν αντικείμενο θαυμασμού από όλο τον κόσμο, το κέντρο της Βαρκελώνης. Χαρακτηριστικό στοιχείο του Γκαουντί είναι οι μορφές της φύσης και η ίδια τεχνοτροπία συναντάται επίσης λίγο πιο πάνω στους Κήπους του Πασά.
Οι λαογράφοι και τα έθιμα ταφής: Ο Στίλπων ήταν αρχαίος φιλόσοφος που έζησε στην Αθήνα γύρω στο 300 π.Χ. και το όνομα αυτό -αν και εξαιρετικά σπάνιο- έφερε ο εισηγητής της ιστορικής μεθόδου στην επιστήμη της Λαογραφίας, Κυριακίδης. Ο Στίλπων Κυριακίδης (1887-1964) υπήρξε για χρόνια καθηγητής στο ΑΠΘ και σήμερα αναπαύεται στην Ευαγγελίστρια στον οικογενειακό τάφο, πλάι στην κόρη του 'Αλκη Κυριακίδου-Νέστορος -είχε παντρευτεί τον πρώην δικηγόρο και βουλευτή, Στέλιο Νέστορα- επίσης καθηγήτρια στο ΑΠΘ, στην έδρα της Λαογραφίας με σημαντική συμβολή στη θεμελίωση και της ανάδειξη της επιστήμης. Η Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος πέθανε στη Θεσσαλονίκη το 1988 κι έναν χρόνο πριν φύγει από τη ζωή δώρισε το προσωπικό αρχείο και τη βιβλιοθήκη του πατέρα της στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ, μια πολύτιμη παρακαταθήκη για τους ερευνητές. Μεταξύ των εγγράφων υπάρχουν πολλά που αναφέρονται στα έθιμα ταφής διαχρονικά.
Ο μελετητής του Αϊνστάιν: Σε κοντινή απόσταση βρίσκεται ο τάφος του Νικόλαου Εμπειρίκου (1903-1964), σπουδαίου καθηγητή Φυσικής και πρώην πρύτανη του ΑΠΘ. Με σπουδές φυσικοχημείας στο πανεπιστήμιο του Μονάχου, ο Εμπειρίκος ήταν αυτός που δίδαξε πρώτος στο ΑΠΘ τη Θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν την ακαδημαϊκή χρονιά 1935-1936 κι επίσης αυτός που υπέγραψε εκ μέρους της Ελλάδας πρωτόκολλο συνεργασία με το CERN στις 29 Σεπτεμβρίου 1954 κι έκτοτε το Αριστοτέλειο συμμετέχει ενεργά στα πειράματά του.
Ο χωροφύλακας με τους 5000 δίσκους του ρεμπέτικου: Μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα για την πόλη ήταν ο αξιωματικός της Χωροφυλακής, Νικόλαος Μουσχουντής (1906-1958) - ο δημοσιογράφος και στιχουργός Λευτέρης Παπαδόπουλος τον χαρακτήρισε ως «σατανικό πρωταγωνιστή της σκευωρίας για την υπόθεση Πολκ» και τον κατηγορεί, μεταξύ των άλλων, ότι «έστειλε στα μπουντρούμια της Ασφάλειας, όπου υποβλήθηκαν σε απάνθρωπα βασανιστήρια, πολλούς δημοκρατικούς πολίτες, ανάμεσα στους οποίους τους γονείς της γυναίκας μου, Στέλιο και Μπούλη Μουζενίδη». Ο Μουσχουντής καταγόταν από την Αθήνα, αλλά υπηρέτησε πολλά χρόνια στην Ασφάλεια Θεσσαλονίκης και συνδέθηκε με την εξάρθρωση του παράνομου -τότε- ΚΚΕ στην πόλη, με την καταστολή των εργατικών κινητοποιήσεων τον Μάιο του 1936, με τη δολοφονία του Αμερικανού δημοσιογράφου Τζορτζ Πολκ το 1948. Ωστόσο έμεινε γνωστός και για την αγάπη του για το ρεμπέτικο τραγούδι και κυρίως για τη στενή φιλία του με τον Βασίλη Τσιτσάνη, τον οποίο και πάντρεψε το 1942, ενώ και ο Μάρκος Βαμβακάρης εκφράστηκε με θερμά λόγια για αυτόν στην αυτοβιογραφία του. Ο Μουσχουντής πέθανε το 1958 στη Θεσσαλονίκη και ο δήμος παραχώρησε δωρεάν τάφο στο νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας.
Ο αντιστασιακός που υπέκυψε στα βασανιστήρια: Σε κεντρικό σημείο βρίσκεται ο τάφος του Γιώργου Ν. Τσαρουχά (1912 - 1968), Έλληνα αντιστασιακού, δικηγόρου, βουλευτή της ΕΔΑ και πρωτεργάτη του αντιδικτατορικού αγώνα, ο οποίος πέθανε από φρικτά βασανιστήρια μετά τη σύλληψή του από τη Χούντα. Ο Τσαρουχάς ήταν βασικός μάρτυρας κατηγορίας στη δίκη των δολοφόνων του Λαμπράκη και μετά την επιβολή της Δικτατορίας το 1967, ανέλαβε επικεφαλής της αντιδικτατορικής οργάνωσης Πατριωτικό Αντιδικτατορικό Μέτωπο (ΠΑΜ) Θεσσαλονίκης και της παράνομης κομματικής οργάνωσης του ΚΚΕ στην πόλη. Συνελήφθη στις 9 Μαΐου του 1968 και οδηγήθηκε στα κρατητήρια της Κρατικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΚΥΠ), που τότε λειτουργούσαν στους χώρους του Γ΄ Σώματος Στρατού και τα βασανιστήρια που υπέστη ήταν τόσο φρικτά που «θα τα ζήλευαν και οι ιεροεξεταστές στον Μεσαίωνα», όπως αναφέρει ο δημοσιογράφος και ιστορικός ερευνητής, Σπύρος Κουζινόπουλος. Ο θάνατός του αποδόθηκε από τη Χούντα σε ανακοπή καρδιάς, ωστόσο η σορός του ήταν άγρια κακοποιημένη.
Ο Πόντος δεν καταποντίζεται: Αν υπάρχει... άλλη ζωή ο Τσαρουχάς δεν θα έχει πολλά να πει με τον Μουσχουντή, σίγουρα πάντως θα κάνει ζωηρές και σε υψηλούς τόνους συζητήσεις με τον Λεωνίδα Ιασονίδη (1884-1959), βουλευτή Θεσσαλονίκης επί σειρά ετών από το 1932 και μετά, με το κόμμα των Φιλελευθέρων και υπουργό Πρόνοιας (1930-1932) . Το όνομα του Ιασονίδη, ο οποίος γεννήθηκε στα Κοτύωρα, είναι συνυφασμένο με τον αγώνα για την αποκατάσταση των Ποντίων και σε αυτόν ανήκει η φράση που έμεινε ως σήμερα «Ο Πόντος ποντίζεται αλλά δεν καταποντίζεται», από την ομιλία που εκφώνησε στο μνημόσυνο υπέρ των σφαγιασθέντων Ποντίων κατά την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στο ναό Αγίου Νικολάου του Γαλατά της Κωνσταντινούπολης, στις 24 Απριλίου 1922, χοροστατούντος του Οικουμενικού Πατριάρχη Μελετίου Μεταξάκη.
Ο αρχιτέκτονας που δεν... ξέρουμε: Άλλου τύπου συναναστροφές θα έχει ο Ξενοφών Παιονίδης (1863-1933) ο αρχιτέκτονας, με καταγωγή από τη Φούρκα της Χαλκιδικής, που αναμόρφωσε τη Θεσσαλονίκη και κτήριά του είναι μεταξύ άλλων το νοσοκομείο Άγιος Δημήτριος, το ορφανοτροφείο Παπάφειο, η Σχολή Τυφλών, η βίλα Μορντώχ, η βίλα Σιάγα, η Αγιορειτική Εστία, η Φιλόπτωχος Αδελφότητα Ανδρών, το ξενοδοχείο Αύγουστος. Ο Παιονίδης θεωρείται από τους πρωτοπόρους που επηρέασαν την αρχιτεκτονική μορφή της Θεσσαλονίκης και δημιούργησαν το νέο πρόσωπό της, με κυρίαρχα στοιχεία τον νεοκλασικισμό και τον εκλεκτικισμό, επηρεασμένα από την παραδοσιακή και βυζαντινή αρχιτεκτονική της πόλης. Με σχέδιά του χτίστηκαν επίσης το γυμνάσιο Πολυγύρου και τα δημοτικά σχολεία των χωριών Επανομής, Σοχού, Βασιλικών, Ορμύλιας, Νικήτης, Παρθενώνα, Κασσανδρείας, Συκιάς, Όσσας Λαγκαδά, ενώ επιπλέον σχεδίασε και επέβλεψε την ανέγερση της εκκλησιαστικής σχολής της Μονής Αγίας Αναστασίας, της εκκλησίας του Αγίου Αντωνίου στη Βέροια, του Διοικητήριου των Σερρών.
Ο Γερμανός που δεν ήταν... Γερμανός: Πόσα πολλά θα έχει να πει ο Παιονίδης με τον Νικόλαο Γερμανό (1862-1935), τον σπουδαίο ζωολόγο και καθηγητή του ΑΠΘ, με τον οποίο άλλωστε ήταν συνομήλικοι, συντοπίτες και με κοινό ενδιαφέρον την αγάπη για την πόλη. Ο Νικόλαος Γερμανός έκανε πολύχρονες σπουδές ζωολογίας στη Γερμανία και από εκεί πήρε το επίθετό του, αφού στην πραγματικότητα λεγόταν Λιόλιος και καταγόταν από τον Βάβδο της Χαλκιδικής. Επιστρέφοντας από τις σπουδές του διετέλεσε υφηγητής και επιμελητής στο Φυσιογραφικό Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών και δημιούργησε τον πρώτο ζωολογικό κήπο και το πρώτο ενυδρείο στην Ελλάδα, το 1900. Μετά την απελευθέρωση της Μακεδονίας, επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη και το 1915 εξελέγη βουλευτής με το αντιβενιζελικό ψηφοδέλτιο, όπως και το 1920 - αργότερα διετέλεσε δημοτικός σύμβουλος και δημαρχεύων της πόλης. Ήταν ο ιθύνων νους και ο πρωτεργάτης της κίνησης για την ίδρυση της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης το 1925, αφού με υπομνήματα και ενέργειές του πέτυχε την άδεια της για τη διοργάνωση του θεσμού. «Θα σου δώσω την άδεια, κύριε Γερμανέ, γιατί είσαι δραστήριος άνθρωπος», του είπε ο τότε πρωθυπουργός της Ελλάδας, Ελευθέριος Βενιζέλος. Η μοίρα τού έπαιξε πολύ άσχημο παιχνίδι, καθώς πέθανε στον Ιανουάριο του 1935, ενώ τέσσερις ώρες πριν αφήσει την τελευταία του πνοή είχε πετύχει την οριστική παραχώρηση του οικοπέδου των νέων εγκαταστάσεων της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης. Μάλιστα το τραγικό ήταν ότι το τηλεγράφημα θανάτου προς τους δικούς του ανθρώπους έφτασε πριν από αυτό της επιτυχίας του για τη ΔΕΘ, που ανέφερε: «Αύριον παραλαμβάνω έγγραφα χείρας μου, αναχωρώ Κυριακήν. Γερμανός».
Ιστορίες αμέτρητες μπορεί να ανασυνθέσει κανείς στο Κοιμητήριο της Ευαγγελίστριας που είναι μια ενδιαφέρουσα υπαίθρια γλυπτοθήκη, στην οποία γίνονται και περιηγήσεις-ξεναγήσεις, με τη μορφή ιστορικών περιπάτων. Ο τελευταίος ενταφιασμός έγινε το 1982 ως φόρος τιμής στον δήμαρχο Θεσσαλονίκης Μιχάλη Παπαδόπουλο (γεν.1918), τον πρώτο αιρετό της πόλης μετά την πτώση της Δικτατορίας. Ο Παπαδόπουλος πέθανε ξαφνικά από ανακοπή καρδιάς στις 31 Ιανουαρίου του 1982 κι ενώ ήταν εν ενεργεία δήμαρχος. Τον διαδέχτηκε ο πρώτος σε ψήφους δημοτικός σύμβουλος, ο συγγραφέας, ποιητής, ιστορικός, δοκιμιογράφος, δημοσιογράφος κι από τους πιο αξιόλογους εκπροσώπους της αριστερής διανόησης, ο Κωστής Μοσκώφ.
Από τους πιο ιδιαίτερους τάφους, ενδεικτικό άλλωστε και της πορείας τους στη ζωή, είναι αυτός του ζεύγους των συλλεκτών και δωρητών της Θεσσαλονίκης, Νέστορα και Αλίκης Τέλλογλου, στην άκρη του χώρου για να ατενίζουν την πόλη μέσα από ένα ιδιαίτερο μνήμα που μοιάζει περισσότερο με έργο τέχνης.
Τελευταία έγινε γνωστό πως στην Ευαγγελίστρια θα... μετακομίσει και ο γνωστός ποιητής, Ντίνος Χριστιανόπουλος, ο οποίος είναι θαμμένος στα Κοιμητήρια Αναστάσεως του Κυρίου στη Θέρμη. Ο Χριστιανόπουλος έφυγε από τη ζωή τον Αύγουστο του 2020 σε ηλικία 89 χρόνων και το δημοτικό συμβούλιο Θεσσαλονίκης αποφάσισε τη δωρεάν εκταφή «τιμής ένεκεν» καθώς και τη δημιουργία μνημείου για τον επιπλέον λόγο πως μεγάλο μέρος της ζωής του κι ως τον θάνατό του έζησε στην περιοχή της Ευαγγελίστριας.
Είναι κάτι σιωπές που φωνάζουν δυνατά
Τα κοιμητήρια και οι τόποι ταφής «είναι θαυμάσιοι οδηγοί στη θρησκευτική, εθνική και βαθιά ανθρώπινη ιστορία ενός τόπου», γράφει η Αμερικανίδα καθηγήτρια Πολιτισμικής Ιστορίας, Μέριλιν Γιάλομ, η οποία επισκέφτηκε εκατοντάδες νεκροταφεία απ΄άκρη σ΄άκρη στις ΗΠΑ για να γράψει το βιβλίο «Τα Αμερικανικά Νεκροταφεία - 400 χρόνια ιστορίας μέσα από τα Κοιμητήρια και τους Τόπους Ταφής».
Ως τόποι αστικοί, τα νεκροταφεία δεν είναι χώροι για να αποζητά κανείς τον θάνατο και το μεταφυσικό ίχνος του τέλους, αλλά τοπόσημα για να ενισχύει την επιβίωση μέσα από αυτά. Τα κοιμητήρια άλλωστε είναι μια κληρονομιά της πόλης, της κάθε πόλης. Αξίζει μια επίσκεψη στο νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας για να γνωρίζουμε το συναρπαστικό παρελθόν, με το βλέμμα πάντα στο αναπάντεχο μέλλον της Θεσσαλονίκης.