Στις αρχές του Ιουνίου του 1911 η Θεσσαλονίκη ήταν μια πόλη που βρισκόταν υπό πλήρη αναβρασμό.
Γυναίκες καθάριζαν μανιωδώς με σαπουνόχορτο τα κουστούμια των ανδρών τους που είχαν να φορέσουν από τον γάμο. Σε συνθήκες υστερίας μάλωναν τα παιδιά τους για τα φεσάκια που έπρεπε να βάλουν κατ’ εντολή των δασκάλων τους. Φήμες μάλιστα λένε ότι το κόκκινο πανί εκείνες τις μέρες ήταν το πλέον δυσεύρετο υλικό στην πόλη. Η ένταση των Θεσσαλονικέων, Ελλήνων, Εβραίων, Αρμενίων και Τούρκων συμπυκνωνόταν σε δύο λέξεις: «Sultan geliyor» (ο Σουλτάνος έρχεται)
Το κίνημα των Νεότουρκων, που είχε επικρατήσει στο υπό διάλυση κράτος του Σουλτάνου Μεχμέτ Ρεσάτ, πάσχιζε να επαναφέρει την αίγλη των ένδοξων εποχών της Αυτοκρατορίας.
Τη στιγμή που ο εθνικισμός των βαλκανικών λαών είχε φτάσει στο ζενίθ, οι θεματοφύλακες του νέου οθωμανικού στάτους, έστηναν σχέδια επί χάρτου για το πώς θα μπορέσουν να ξανασυστηθούν σε αυτό το πολυσυλλεκτικό χαρμάνι λάων που αναζητούσε την εθνική του ταυτότητα στα πολύπαθα κατά τα άλλα Βαλκάνια.
Κάπως έτσι, στις αρχές της χρονιάς που αναφέραμε θα ειπώθηκε κάτι ανάλογο με το alea jacta est (ο κύβος ερρίφθη) και αποφασίστηκε η επίσκεψη του δυσκίνητου σουλτάνου από την Κωνσταντινούπολη στη Θεσσαλονίκη και την ευρύτερη περιοχή, με ημέρα άφιξης την 7η Ιουνίου.
Η μνημειώδης αυτή επίσκεψη, μετέτρεψε τη πόλη σε ένα απέραντο εργοτάξιο, με μεγάλα και μικρότερα έργα να ανατίθενται και να παραδίδονται με αξιομνημόνευτη ταχύτητα για τα μέσα της εποχής, που ίσως να αποτελεί και παράδειγμα για τις σημερινές δυσλειτουργίες επιτέλεσης έργων στη χώρα μας.
Το στρατηγείο της «Σελανίκ»
Τα πρώτα χρόνια του 20ου αιώνα αποτέλεσαν κομβικά για το μετέπειτα status quo στην περιοχή της βαλκανικής. Στη Μακεδονία Έλληνες και Βούλγαροι βρίσκονται σε άτυπη ένοπλη σύγκρουση, ενώ οι παροικούντες την Ιερουσαλήμ γνώριζαν καλά ότι τα συγκεκριμένα οθωμανικά εδάφη θα κατέληγαν αργά ή γρήγορα σε νέα χέρια.
Οι Νεότουρκοι, το κίνημα αξιωματικών και δημοσίων υπαλλήλων που επιχείρησε να βάλει τέλος στην προκλητική για πολλούς αδράνεια της Υψηλής Πύλης, άρχισε από τη Θεσσαλονίκη. Η μητρόπολη των Βαλκανίων ήταν άλλωστε ανοιχτή σε νέες ιδέες και τάσεις, σε αντίθεση με την Κωνσταντινούπολη που έδειχνε να είχε επαναπαυθεί στις δάφνες του παρελθόντος.
Το Κομιτάτο Ένωσης και Προόδου κυριάρχησε και πέτυχε με βιτρίνα το σύνθημα «Ελευθερία και Αδελφότης» να εγκαθιδρύσει ένα καθεστώς ακραίου τουρκικού εθνικισμού. Ο αντιτουρκισμός που άρχισε να επικρατεί στα Βαλκάνια θα πατασσόταν κατά τους επιτελείς με έναν τρόπο: Τον ερχομό του συμβόλου της αυτοκρατορίας στη Θεσσαλονίκη.
Με συνταγή… ΔΕΘ
Η χιουμοριστική διάθεση των Θεσσαλονικέων με διάθεση υπερβολής περί έργων καλαισθησίας πριν την άφιξη της κυβέρνησης για τα εγκαίνια της ΔΕΘ κάθε Σεπτέμβριο, μάλλον θα ταίριαζε γάντι για τα όσα έγιναν στην πόλη από τον Φεβρουάριο του 1911 μέχρι τον Ιούνιο του ίδιου έτους ώστε να βρει μια πόλη άρτια οργανωμένη ο Μεχμέτ Ρεσάτ.
Δήμαρχος και βαλής (νομάρχης) πήραν επάνω τους την οργάνωση, πραγματοποιώντας μια κοσμογονία έργων για την πόλη.
Η Άνω Πόλη δενδροφυτεύθηκε, ενώ έκθαμβοι οι κάτοικοι της περιοχής είδαν να μπαίνουν στα σοκάκια φρεάτια απορροής ομβρίων υδάτων.
Την ίδια ώρα, στο κέντρο της πόλης άρχιζαν να κατεδαφίζονται οικίες για τη διάνοιξη της σημερινής οδού Αποστόλου Παύλου. Ο λόγος; Το ενδεχόμενο ο πολυχρονεμένος σουλτάνος να επιθυμήσει επίκληση στον Αλλάχ στο τέμενος Hortaci Suleyman δηλαδή τη σημερινή Ροτόντα.
Στα μέσα Μαρτίου και δη στις 18, συνεργεία του βιλαετίου της Θεσσαλονίκης ξεκινούν την κατεδάφιση του περίφημου προτειχίσματος του Λευκού Πύργου και συγκεκριμένα του τμήματος που καταλάμβανε κομμάτι της σημερινής παραλιακής οδού.
Σύμφωνα με το πρόγραμμα, ο ηγέτης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα πραγματοποιούσε διέλευση από την παραλιακή και έστριβε στη λεωφόρο «Χαμιντιέ» (Εθνικής Αμύνης)».
Η στενότητα του δρόμου που οφειλόταν στο προτείχισμα δημιουργούσε πρόβλημα σε μια άνετη διέλευση και έτσι προκρίθηκε η λύση της… αξίνας.
Ωστόσο, ένα από τα σημαντικότερα έργα που προκρίθηκαν με την ευκαιρία της έλευσης του Μεχμέτ Ρεσάτ ήταν η αναστήλωση του τότε τζαμιού της Αγίας Σοφίας, που είχε καεί στην πυρκαγιά του 1890.
Οι εργασίες που βρίσκονταν σε εξέλιξη είχαν παγώσει από το 1908 και μετά, ωστόσο με πίστωση 1.500 λιρών και την επίβλεψη του Βέλγου μηχανικού Cuypers, το ημιτελές έργο αποπερατώθηκε σε χρόνο ρεκόρ και παραδόθηκε μία εβδομάδα πριν την άφιξη του Σουλτάνου.
Τα άλλα έργα
Το… λίφτινγκ της Θεσσαλονίκης βέβαια δεν περιορίστηκε στα προαναφερόμενα έργα. Εκτός της Αγιά Σοφιάς, εγκρίθηκε πίστωση για την επισκευή του ναού της Αχειροποιήτου που τότε λειτουργούσε ως Eski Cuma τζαμί.
Η οδός Σαμπρί Πασά (σημερινή οδός Βενιζέλου), διανοίχτηκε και ξυλοστρώθηκε.
Παράλληλα, η παραλιακή λεωφόρος αποφασίστηκε να φωταγωγηθεί με αμερικανικούς λαμπτήρες σε σχήμα τόξου, ώστε να ενισχυθεί ο αναιμικός φωτισμός από τις λάμπες πετρελαίου κατά μήκος της παλιάς σήμερα παραλίας.
Την ίδια στιγμή, οι ιδιοκτήτες οικιών και καταστημάτων από όπου θα διερχόταν η πομπή κλήθηκαν να βάψουν στα εθνικά χρώματα της Αυτοκρατορίας τις προσόψεις χωρίς μάλιστα να πληρώσουν σχετικό παράβολο όπου προβλεπόταν σε τέτοιες περιπτώσεις.
Το πρόβλημα των αδέσποτων ταλάνιζε έντονα την πόλη εκείνα τα χρόνια και λόγω εποχής και νοοτροπίας η φιλοζωία θεωρούνταν μάλλον πολυτέλεια.
Έτσι με μια πρωτοφανή απόφαση έγινε η περισυλλογή και… μετανάστευση των αδέσποτων σκυλιών και μάλιστα ατμοπλοϊκώς προς τη γειτονική Κατερίνη. Μια απόφαση που λίγο αργότερα εξόργισε τους Κατερινιώτες οι οποίοι διαμαρτυρήθηκαν έντονα στον δήμαρχο της Θεσσαλονίκης για ζημιές σε αμπέλια και σιτηρά από τα νεοαφιχθέντα σκυλιά της Θεσσαλονίκης.
Το τελευταίο εμβληματικό και fast track για τα δεδομένα της εποχής έργο ήταν η ενίσχυση του δημοτικού νοσοκομείου, του σημερινού Αγίου Δημητρίου, φυσικά βέβαια για χάρη του Σουλτάνου.
Οι αρχές μερίμνησαν εντός ολίγων μηνών να δημιουργηθεί και να εξοπλιστεί μια ολόκληρη πτέρυγα σε περίπτωση που η υγεία του Μεχμέτ Ρεσάτ παρουσίαζε προβλήματα, κάτι το οποίο φυσικά ωφέλησε μετέπειτα την πόλη σε υγειονομικό επίπεδο.
Η τελευταία επίσκεψη
Η επίσκεψη του Σουλτάνου στη Θεσσαλονίκη, που όπως αποδείχθηκε ήταν και η τελευταία, υπήρξε μια άψογα σχεδιασμένη επιχείρηση από τα στελέχη των Νεότουρκων. Τα έργα που έγιναν σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα και περιγράφονται στο βιβλίο «Εκατό χρόνια από την επίσκεψη του σουλτάνου Mehmed Reşat στη Θεσσαλονίκη (1911-2011)», ήταν ένα μικρό δείγμα της λαϊκής ρήσης «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα». Η πόλη μπορεί να ωφελήθηκε από τα σημαντικά έργα για τα δεδομένα της εποχής, ωστόσο το οθωμανικό μεγαλείο που θέλησαν να επιδείξουν οι Νεότουρκοι τσαλακώθηκε γρήγορα με την είσοδο του ελληνικού στρατού στη Θεσσαλονίκη 1,5 χρόνο μετά.