Ένας διορατικός Οθωμανός αξιωματούχος και μια πόλη πολυπολιτισμική -κι ως εκ τούτου δεκτική σε νέες ιδέες- έβαλαν τις βάσεις για την ίδρυση του πρώτου Πολυτεχνείου στη Θεσσαλονίκη, ήδη από το 1874.
Ο λόγος για το το Ισλαχανέ (ίσλα σημαίνει αποκατάσταση και χανέ σημαίνει σπίτι) που ήταν παράλληλα το πρώτο ορφανοτροφείο και τεχνικό σχολείο της πόλης.
Ιδρύθηκε το 1875 (αν και άλλες πηγές τοποθετούν την αρχική του λειτουργία στα 1876) από τον Μιδάτ Πασά, στη συνοικία Αχμέτ Σουμπασί, και δεχόταν άπορα και ορφανά αγόρια όλων των θρησκειών, για να τα φιλοξενήσει και να τους μάθει μια τέχνη.
Το Ισλαχανέ βρισκόταν στο ανατολικό άκρο της σηµερινής οδού Αγίου ∆ηµητρίου, µεταξύ των οδών Αποστόλου Παύλου και Ελένης Ζωγράφου, περίπου στο µέσο των ανατολικών τειχών της πόλης, κοντά στη Νέα Χρυσή Πύλη.
Το ιστορικό πλαίσιο
Μετά τη μεγάλη πυρκαγιά το 1620, που ισοπέδωσε τη Θεσσαλονίκη και την κατέστησε για δύο χρόνια πόλη-φάντασμα, το μουσουλμανικό στοιχείο συγκεντρώθηκε στο ανηφορικό τμήμα, γνωστό τότε ως Μπαΐρ και σήμερα Άνω Πόλη.
Η πρώτη και μεγαλύτερη συνοικία που αντίκριζε κανείς κατά τον 19ο αιώνα ήταν η Αχμέτ Σουμπασί που πήρε το όνομά της από το συνοικιακό, χωρίς μιναρέ, τζαμί του Αχμέτ Σουμπασί, που υπήρχε εκεί πριν τον 16ο αιώνα.
Από τα μέσα του 19ου αιώνα και κυρίως μετά το 1870 η Θεσσαλονίκη γνώρισε μεγάλες πολεοδομικές αλλαγές. Τα παραθαλάσσια τείχη κατεδαφίστηκαν και διαμορφώθηκε η προκυμαία, ένα τεχνητό λιμάνι κατασκευάστηκε, το οδικό δίκτυο βελτιώθηκε, νέα δημόσια κτήρια οικοδομήθηκαν και η πόλη συνδέθηκε σιδηροδρομικά με την Ευρώπη και την Κωνσταντινούπολη.
Τα Πολυτεχνεία του Μιδάτ πασά
Ο Μιδάτ πασάς (Ahmed Midhat Sefik Pasha, 1822-1883) δεν ήταν ένας τυχαίος αξιωματούχος. Υπήρξε πρωτεργάτης του πρώτου Συντάγματος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (1876) και χρημάτισε δύο φορές ως Μεγάλος Βεζίρης. Αγαπούσε τα γράμματα από το 1864 ως το 1868 που υπηρέτησε ως βαλής (διοικητής) της επαρχίας του Δούναβη, φρόντισε να κατασκευαστούν αμέτρητα σχολεία, νοσοκομεία, γέφυρες, δρόμοι και μεγάλα δημόσια κτήρια.
Ήταν αυτός που οραματίστηκε ένα ειδικού τύπου σχολείο το «Σχολείο των Τεχνών» ή «Πολυτεχνική Σχολή», που αποκαλούνταν Ισλαχανέ (Islahhane).
Η πρώτη τέτοιου τύπου Σχολή ανεγέρθηκε στη Νις και σύντομα έγιναν άλλες δύο, στη Ρούσσε και στη Σόφια. Στόχος τους ήταν η βασική, αλλά κυρίως η τεχνική εκπαίδευση ορφανών και άπορων αγοριών, ηλικίας 5-15 ετών και σύμφωνα με τη βιβλιογραφία τα σχολεία αυτά συνέβαλαν σημαντικά στην αναβίωση της τοπικής οθωμανικής βιομηχανίας στην επαρχία του Δούναβη.
Τον Οκτώβριο του 1873 ο Μιδάτ πασάς διορίζεται βαλής στη Θεσσαλονίκη και στις πρώτες του εξαγγελίες ανακοίνωσε την ανάπλαση της πόλης και την ανέγερση ενός Πολυτεχνείου. Στο φύλλο της 9ης Δεκεμβρίου 1873 η ημερήσια πολιτική εφημερίδα της Κωνσταντινούπολης Νεολόγος έγραφε πως «καταρτίζεται σχολείον ὀθωμανικόν πολύ τελειότερον τῶν μέχρι τοῦδε ὑπαρχόντων ἐνταῦθα».
Το Πολυτεχνείο του Μιδάτ πασά
Ο ίδιος ο Μιδάτ πασάς έδωσε τις πρώτες 100 οθωμανικές λίρες και 2,5 χρόνια μετά, τον Ιούνιο του 1875, οι δωρεές έφτασαν στις 16.352 γρόσια, σύμφωνα πάντα με τα ρεπορτάζ του Νεολόγου. Μέχρι το τέλος της ίδιας χρονιάς είχαν ξεκινήσει τα μαθήματα και το Πολυτεχνείο Μιδάτ πασά ήταν από τα πιο σημαντικά εκαπιδευτικά ιδρύματα της πόλης, ενώ η φήμη του ξεπέρασε τα στενά όρια αυτής.
«Η Θεσσαλονίκη είναι υπερήφανη που διαθέτει ένα ίδρυμα για την εκπαίδευση των ορφανών, από όλες τις κοινωνικές τάξεις και την εξάσκησή τους στα βιομηχανικά επαγγέλματα. Εκατό νέοι εκπαιδεύονται στην υποδηματοποιία, τη σιδηρουργία, την ξυλουργική, την ραπτική και την υφαντική πέρα από τις βασικές σπουδές», ανέφερε η επίσημη οθωμανική απογραφή του 1890.
Δύο δεκαετίες αργότερα οι εγκαταστάσεις της Σχολής επεκτάθηκαν και οι αίθουσες διδασκαλίας, όπως και τα εργαστήρια, εκσυγχρονίστηκαν. Η πυρκαγιά του 1888 αποτέφρωσε μία πτέρυγα του κεντρικού κτηρίου κι έτσι οι εργασίες ανακαίνισης και εξωραϊσμού επιταχύνθηκαν, ενώ μεγάλες ήταν δωρεές πλούσιων πολιτών για το νέο σύγχρονο -για την εποχή του- εκπαιδευτήριο. Τα χρήματα που συνέρρεαν βοηθούσαν στην υιοθέτηση μεθόδων διδασκαλίας από τη δυτική Ευρώπη, στον εξοπλισμό των εργαστηρίων, αλλά και στην πρόσληψη εκπαιδευτών από το εξωτερικό.
Η λειτουργία του Πολυτεχνείου ήταν τόσο επιτυχής που λίγα χρόνια αργότερα και συγκεκριμένα το 1892 θεμελιώθηκε ανατολικότερα η «Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων Χαμηδιέ» -προς τιμήν του σουλτάνου- και σύντομα ένα ακόμη κτήριο το «Εργαστήριο της Σχολής Χαμηδιέ» (ξυλουργείο, σιδηρουργείο, μηχανουργείο)- έξω από τα τείχη, πάνω από το σημερινό Κοιμητήριο της Ευαγγελίστριας. Στην πορεία το Ισλαχανέ συναντάται και με αυτό το όνομα ως «Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων Χαμηδιέ».
Το Πολυτεχνείο ήταν πλέον ένα σύνολο κτηρίων και εργαστηρίων για τα ορφανά και άπορα αγόρια που πρόσφερε πέρα από τις εγκύκλιες γνώσεις και τη βασική εκπαίδευση, εξειδίκευση στην ξυλουργική, στη ραπτική, στην υφαντουργία, στην υποδηματοποιία, στην τυπογραφία, στη σιδηρουργία. Η φοίτηση ήταν πενταετούς διάρκειας και η πλειονότητα των μαθητών ήταν μουσουλμάνοι, ενώ υπήρχαν ελάχιστα χριστιανόπουλα κι ακόμη πιο λίγα εβραιόπουλα.
Οι χώροι, τα εργαστήρια, αλλά και ο τρόπος διδασκαλίας έκανε το Πολυτεχνείο του Μιδάτ πασά τόσο ονομαστό που όλο και περισσότεροι μαθητές ήθελαν να φοιτούν σε αυτό, ενώ οι πηγές αναφέρουν ότι λόγω της φήμης του για την προσφερόμενη εκπαίδευση έπεσαν σε δυσμένεια τα παραδοσιακά εκπαιδευτικά ιδρύματα (μεδρεσέδες).
Τη Σχολή διοικούσε ο Γενικός Διευθυντής, ενώ το τύπου Διοικητικό Συμβούλιο απαρτίζονταν από σημαίνοντα πρόσωπα της τοπικής κοινωνίας, που συνεδρίαζαν κάθε εβδομάδα.
Το Ισλαχανέ ήταν τόσο σημαντικό που έγινε σημείο αναφοράς για όλη την περιοχή και της έδωσε το όνομά του. Ακόμη και η σημερινή οδός Αγίου Δημητρίου, η διάνοιξη της οποίας έγινε το 1875 μετά από εντολή του Μιδάτ Πασά, καταγράφεται σε στρατιωτικό χάρτη της πόλης του 1882 ως οδός Ισλαχανέ, όπως και η οδός Αγίου Παύλου.
Ονομαστή ήταν και η μουσική μπάντα της Σχολής, πάντα παρούσα στις σημαντικότερες εκδηλώσεις της πόλης.
«...Σ΄αυτή την απομονωμένη γειτονιά, όπου μπορούσαμε ακόμη να θαυμάσουμε τις τελευταίες εικόνες της πατριαρχικής ζωής της ανατολής, οι φιλήσυχοι κάτοικοι εξεπλάγησαν στον άξαφνο ήχο κατά το χάραμα ή το δείλι, από τις τσιριχτές νότες ενός κλαρινέτου, από τους διαπεραστικούς ήχους ενός σαξόφωνου ή τον πνιχτό πάταγο ενός τρομπονιού», έγραφε σε άρθρο της σχετικό με τη λειτουργία του Ισλαχανέ η εφημερίδα Journal de Salonique, εκδότης της οποίας ήταν ο Saadi Levy, στις 9 Ιουλίου 1900.
Η μπάνα δεχόταν προσκλήσεις για να επενδύσει μουσικά όλες τις μεγάλες εκδηλώσεις και εκτελούσε πολύ γνωστά κομμάτια, από το Αυτοκρατορικό Εμβατήριο του σουλτάνου Χαμίτ μέχρι τη Μασσαλιώτιδα, το Μπότζε Τζάρα Κράνι (ύμνος της τσαρικής Ρωσίας) και τη γαλλική οπερέτα «Η καρδιά και το χέρι».
Μετά την απελευθέρωση της πόλης το 1912 κι ως το 1917 δεν υπάρχουν πολλά στοιχεία για τη χρήση και την κατάσταση διατήρηση των κτηρίων, είναι ωστόσο γνωστό πως έγιναν παρεμβάσεις το 1922 για τη στέγαση προσφύγων και επιπλέον διαμορφώθηκε ο εξωτερικός χώρος, επίσης για τις ανάγκες τους.
Αργότερα εκεί ήταν το Β΄ γυμνάσιο στο οποίο φοιτούσαν προσφυγόπουλα κι ανάμεσα στους μαθητές ήταν ο λογοτέχνης Γιώργος Ιωάννου -ο οποίος αναφέρεται στη γειτονιά Ισλαχανέ στο διήγημά του «Στου Κεμάλ το σπίτι»- και ο συγγραφέας Ηλίας Πετρόπουλος.
Το Ισλαχανέ σήμερα
Τη διετία 1980-1981 σχεδόν το σύνολο των κτηρίων κατεδαφίστηκαν για τη διάνοιξη της σημερινής οδού Ολυμπιάδος, στο πλαίσιο της εφαρμογής του τροποποιημένου πολεοδομικού σχεδίου Hébrard. Εξαιρέθηκε από την κατεδάφιση το νεότερο Εργαστήριο της Σχολής Χαμηδιέ.
Οι αίθουσες διδασκαλίας του Πολυτεχνείου του Μιδάτ πασά ήταν ακριβώς στη θέση όπου σήμερα βρίσκεται το κτιριακό συγκρότημα που στεγάζει το 3ο Γυμνάσιο-Λύκειο Θεσσαλονίκης, ενώ το τυπογραφείο και τα εργαστήρια ήταν στη θέση που σήμερα λειτουργεί ο 1ος Πυροσβεστικός Σταθμός Θεσσαλονίκης.
Το Εργαστήριο της Σχολής Χαμιδιέ που διασώθηκε ακέραιο άλλαξε διάφορες χρήσεις και μέχρι τη δεκαετία του 1980 λειτουργούσε ως χυτήριο και μηχανουργείο-γνωστό στην περιοχή ως μηχανουργείο Αξυλιθιώτη. Το 1992 χαρακτηρίστηκε ως ιστορικό, διατηρητέο μνημείο και μαζί με τον εξοπλισμό του παραχωρήθηκε στην Υπηρεσία Νεοτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Κεντρικής Μακεδονίας.
Η υπηρεσία πραγματοποίησε μια σειρά παρεμβάσεων από το 2004 ως το 2009 και το 2010 συντάχτηκε η οριστική μελέτη για την αποκατάσταση και επανάχρηση του κτηρίου, το οποίο έχριζε άμεσης προστασίας και το έργο εντάχθηκε στο ΕΣΠΑ Κεντρικής Μακεδονίας 2007-2013.
Σήμερα αποκατεστημένο και πλήρως λειτουργικό το Ισλαχανέ είναι ένας σύγχρονος Πολυχώρος Πολιτισμού.
Λειτουργεί ως μουσείο του εαυτού του, αλλά και της τοπικής ιστορίας, καθώς ζωντανεύουν τα τελευταία 130 χρόνια ιστορίας της πόλης. Ταυτόχρονα λειτουργεί ως Μουσείο Τεχνικής Εκπαίδευσης και Βιομηχανικής Τεχνολογίας, τόσο λόγω του εξοπλισμού του παλιού μηχανουργείου που εκτίθεται insitu, όσο και από την παρουσίαση στον εκθεσιακό χώρο, της ιστορίας της τεχνικής εκπαίδευσης από τα αρχαία χρόνια ως τα νεότερα.
Η ιστορία του Ισλαχανέ, της Σχολής Τεχνών κι Επαγγελμάτων αλλά και της ευρύτερης γειτονιάς, εμπλουτίζεται διαρκώς από νέα στοιχεία, μέσα από έρευνα σε αρχεία εφημερίδων, βιβλίων, ιστοσελίδων.
Η φωτογραφία της πτέρυγας του σιδηρουργείου την περίοδο που λειτουργούσε η οθωμανική τεχνική σχολή, από το βιβλίο του Van den Brule, Le bluff Macedonien, F. Juven, Paris, 1904.
Η φωτογραφία της μουσικής μπάντας της Σχολής είναι από το βιβλίο της: Nazan Maksudyan, Orphans and Destitute Children in the Late Ottoman Empire (Gender, Culture, and Politics in the Middle East), Syracuse University Press, 2014.
Οι μαθητές της Σχολής παραταγμένοι μπροστά στο κτήριο του σχολείου μετέπειτα Γ΄Γυμνάσιο Αρρένων (καρτ ποστάλ Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης)
Κεντρική φωτογραφία: Το τριώροφο (πρώτο) κτήριο του Ισλαχανέ και αριστερά το τζαμί του Νουμάν Πασά, από το: Χεκίμογλου, Ευ. - E., Danacioglou, Θεσσαλονίκη πριν από 100 χρόνια. Το μετέωρο βήμα προς τη Δύση. Άγνωστες εικόνες και πηγές. Θεσσαλονίκη: University Studio Press,1998.
Οι σημερινές φωτογραφίες παραχωρήθηκαν από την Υπηρεσία Νεοτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων